Zihinsel model (mental model): kullanıcı ürünün nasıl çalıştığını ne sanıyor?
Kullanıcının bir ürünün nasıl çalıştığına dair inancını, tasarımcının modelinden neden farklılaştığını ve bu farkın nasıl keşfedilip kapatıldığını öğrenirsiniz.
Bir bakışta
- Zihinsel model, kullanıcının bir ürün hakkındaki inancıdır. Gerçekle değil inançla ilgilidir; bu yüzden kişiden kişiye değişir ve deneyimle gelişir.
- Tasarımcının ve kullanıcının modeli çoğunlukla aynı değildir. Tasarımcı ürünü ayrıntısıyla bilir; kullanıcının anlayışı daha sınırlıdır ve hataya açıktır.
- Uyumsuz model hataya ve kafa karışıklığına yol açar. Kullanıcı sistemi kendi beklentisine göre kullanır, sistem farklı davranınca sorun çıkar.
- Keşfetmenin en doğrudan yolu sesli düşünme testidir. Kart sıralama ise kullanıcının bilgiyi nasıl gruplayacağını gösterir.
Zihinsel model nedir?
Zihinsel model (mental model), kullanıcının bir sistemin, web sitesinin ya da ürünün nasıl çalıştığına dair inancıdır. Bu inanç gerçeğe değil, kişinin deneyimine ve beklentilerine dayanır. Bu yüzden kişiden kişiye farklıdır ve kullanıcı sistemi tanıdıkça ya da başka sistemler gördükçe değişir.
Kullanıcı bir uygulamayı açtığında boş bir sayfayla başlamaz; benzer ürünlerden edindiği beklentiyle gelir. Bir alışveriş sitesindeki sepetin ürünü orada tuttuğunu, bir kaydet düğmesinin yapılan işi koruduğunu bilir. Bu bilgi tasarımı kolaylaştıran ya da zorlaştıran modeli oluşturur.
Tasarımcının ve kullanıcının modeli arasındaki boşluk
Tasarımcı ürünün iç mantığını, terimlerini ve ayrıntılarını bilir. Kullanıcı ise ürünün yalnız yüzünü görür ve anlayışı genellikle daha az gelişmiştir; bu da hata olasılığını artırır.
Boşluk tipik olarak şu durumlarda görülür: • Ürünün iç terimleriyle adlandırılmış menü ve düğmeler • Kullanıcının alışık olduğundan farklı davranan bir akış • Sistemin yaptığı bir işin arka planda gizlenmesi, kullanıcıdan farklı bir sonuç beklemesi • Başka bir üründe öğrenilmiş alışkanlığın burada çalışmaması
Bu tür uyumsuzluklar kullanıcıyı suçlamak için değil, tasarımı iyileştirmek için bir ipucudur.
Zihinsel model nasıl keşfedilir?
En doğrudan yol, sesli düşünme testidir. Katılımcı bir görevi yaparken ne düşündüğünü, neyi beklediğini ve ne olacağını tahmin ettiğini yüksek sesle söyler. Söyledikleri, modelin nerede ürünle çakıştığını gösterir. Çoğu ekip için bu yöntem yeterlidir.
Kart sıralama ise bilgi mimarisi için işe yarar: kullanıcılar içerik başlıklarını kendi mantıklarıyla gruplar ve menünün hangi düzende beklendiğini ortaya koyar. Daha derin bilgi için ileri bilgi çıkarma yöntemleri de vardır; ancak model sorunundan şüpheleniyorsanız önce basit bir kullanıcı testiyle başlamak yeterlidir.
Tasarımda zihinsel modelle uyum
Amaç kullanıcının modelini değiştirmek değil, ürünü ona yaklaştırmaktır. Kullanıcının bildiği sözcükleri, tanıdığı kalıpları ve beklediği akışı kullanan arayüz öğrenmeyi azaltır. İç terimlerle adlandırılmış bir menü kullanıcının gündelik sözcüğüyle yeniden adlandırılır.
Bazen yeni bir mantık gerekebilir. O zaman, kullanıcıyı model değişikliğine hazırlayan ipuçları, kısa açıklamalar ve tutarlı davranış önem kazanır. Her durumda değişikliğin ardından tekrar test yapılır; çünkü yeni modelin kullanıcıda gerçekten oluşup oluşmadığı ancak gözlemle anlaşılır.
Ürün kullanıcının modeline yaklaştıkça sürtünme azalır
Tasarımcı varsayımından kullanıcı modeline
Örnek: kullanıcı ne bekler?
Bir bankacılık uygulamasında "Transfer" ve "Havale" ayrı menülerde duruyorsa ve bu ayrım kurumun iç yapısından geliyorsa, kullanıcı ikisinin farkını bilmeyebilir. Kullanıcı para göndermek istediğini düşünür; hangisinin onun işine uyduğunu çıkaramaz.
Kart sıralama bu başlıkları kullanıcının nasıl grupladığını gösterir, sesli düşünme testi ise hangi sözcüğün kafa karıştırdığını ortaya çıkarır. Bulgu, menüyü kullanıcının kafasındaki "para gönderme" kavramı etrafında yeniden düzenlemek olabilir. Bu örnek kurgusaldır; ilkeyi göstermek için verilmiştir.
UX programlarında yeri
Zihinsel model, kullanıcı araştırması ve bilgi mimarisi çalışmalarının dayanaklarından biridir. UX/UI Bootcamp, kullanıcı araştırmaları ile kullanıcı deneyimi, etkileşim tasarımı ve temel kavramlar başlıklarını işler. UX / UI Uzmanlığı Sertifika Programı da bilgi mimarisi, kullanıcı araştırmaları ve kullanılabilirlik testi modüllerini içerir.
İlgili Mindset programı
UX/UI Bootcamp
Sık sorulan sorular
Zihinsel model ile persona aynı şey mi?
Hayır. Persona, kullanıcı grubunu temsil eden kurgusal bir profildir. Zihinsel model ise bir kullanıcının ürünün nasıl çalıştığına dair inancıdır. Persona'nın içine zihinsel model bulguları işlenebilir ama ikisi farklı kavramlardır.
Kullanıcıların zihinsel modeli herkes için aynı mıdır?
Hayır, deneyime bağlı olarak değişir. Yeni kullanıcı ile uzman kullanıcının modeli farklıdır, kullanıcı ürünle zaman geçirdikçe model de gelişir. Bu yüzden birden fazla kullanıcı tipiyle test etmek gerekir.
Kart sıralama ve sesli düşünme testi ne zaman kullanılır?
Kart sıralama, menü ve içerik gruplamasını kullanıcının mantığına göre kurarken yararlıdır. Sesli düşünme testi ise var olan bir tasarımda kullanıcının beklentisi ile ürünün davranışı arasındaki farkı bulmak için kullanılır.
Zihinsel model sorununu yalnız tasarım mı çözer?
Çoğunlukla tasarım çözer ama tek başına yetmeyebilir. Açık dil, tutarlı davranış ve gerektiğinde kısa yönlendirmeler birlikte çalışır. Ürünün gerçekten farklı bir mantık gerektirdiği durumlarda kullanıcıyı bu mantığa hazırlamak da tasarımın görevidir.