Kapasite Planlama ile Üretim Planlama: Talep Tarafı ve Kaynak Tarafı

Aynı madalyonun iki yüzü

Üretim planlama talep tarafından bakar: hangi ürünler, hangi miktarda ve hangi dönemde üretilmeli ki müşteri siparişleri karşılansın ve stok hedefleri tutsun? Kapasite planlama ise kaynak tarafından bakar: bu planı gerçekleştirecek makine saati, işgücü, vardiya, alan ve tedarikçi kapasitesi var mı, yoksa ne zaman ve nasıl sağlanacak?

Bu yüzden ikisi rakip yöntemler değil, birbirini sürekli düzelten bir döngüdür. Kapasite kontrolünden geçmemiş bir üretim planı kâğıt üzerinde kalır; bir üretim planına bağlanmamış kapasite planı ise boşta bekleyen ya da yanlış yere yapılmış yatırım üretir. Seçim, hangisinin yapılacağı değil, hangi karar seviyesinde hangi sorunun öncelikli olduğudur.

Planlama hiyerarşisinde eşleşen basamaklar

Klasik üretim planlama ve kontrol modelinde her planlama seviyesinin bir kapasite kontrolü vardır:

• Satış ve operasyon planlama ya da toplu üretim planı, uzun vadeli kaynak planlamasıyla eşleşir. Soru şudur: ürün aileleri bazında talebi karşılayacak tesis, hat ve kadro yapısı yeterli mi?
• Ana üretim programı (MPS), kaba kapasite planlamasıyla (RCCP) eşleşir. Yalnız kritik kaynaklara, yani darboğaz makine ve hatlara yüklenen iş, dönem bazında kaynak profiliyle karşılaştırılır.
• Malzeme ihtiyaç planlaması (MRP), kapasite ihtiyaç planlamasıyla (CRP) eşleşir. MRP'nin ürettiği planlı ve açık iş emirleri rotalar üzerinden tüm iş merkezlerine yüklenir.
• Kısa vadeli çizelgeleme, sonlu kapasite çizelgelemesi ve girdi çıktı kontrolüyle eşleşir; iş merkezine giren ve çıkan iş izlenir, kuyruk büyümesi erken fark edilir.

Yukarıdan aşağı inildikçe ayrıntı artar, ufuk kısalır ve kapasiteyi değiştirme seçenekleri daralır: uzun vadede yatırım yapılabilir, kısa vadede ancak fazla mesai, sıra değişikliği ya da fason kullanılabilir.

Ölçüt ölçüt karşılaştırma

• Ölçüt: Yanıtladığı soru. Kapasite planlama: kaynak yeterli mi, değilse nasıl sağlanır? / Üretim planlama: ne, ne kadar ve ne zaman üretilecek?
• Ölçüt: Ana girdi. Kapasite planlama: kaynak listesi, iş merkezi takvimi, rotalar ve operasyon süreleri, verimlilik ve kullanım oranları. / Üretim planlama: talep tahmini, siparişler, stok seviyeleri, ürün ağacı, temin süreleri.
• Ölçüt: Ölçü birimi. Kapasite planlama: makine saati, adam saat, hat saati, alan. / Üretim planlama: ürün adedi, ton, metre, parti.
• Ölçüt: Tipik kararlar. Kapasite planlama: vardiya ekleme ya da azaltma, fazla mesai, fason, ekipman yatırımı, darboğaz iyileştirme. / Üretim planlama: üretim miktarı ve zamanlaması, stokla karşılama ya da talebi takip etme, sipariş önceliği.
• Ölçüt: Başarısızlık belirtisi. Kapasite planlama: kronik fazla mesai, sürekli kuyruk ya da boş duran pahalı ekipman. / Üretim planlama: aynı anda hem fazla stok hem eksik ürün, acil sipariş yağmuru.
• Ölçüt: Sahip. Kapasite planlama: üretim, endüstri mühendisliği ve yatırım kararlarında yönetim. / Üretim planlama: planlama birimi, tedarik zinciri ve satışla birlikte.

Strateji seçimi: talebi takip etmek mi, düz üretmek mi?

İki planın en net buluştuğu yer, dalgalı talep karşısındaki stratejidir. Talebi takip etme (chase) stratejisinde üretim miktarı talebe göre aylık değişir; bu durumda kapasite esnek olmalıdır: geçici işçi, esnek vardiya, fason. Düz üretim (level) stratejisinde üretim hızı sabit tutulur, talep farkı stokla karşılanır; kapasite planı basitleşir ama stok taşıma ve eskime riski artar. İki strateji karma biçimde de uygulanabilir; örneğin temel hız sabit tutulup tepe dönemlerde fazla mesai eklenir.

Örneğin dondurma üreten bir tesis, yaz öncesinde stok biriktirerek düz üretime yakın bir plan kurabilir; bunun için soğuk depo kapasitesini de kapasite planına dahil etmek gerekir. Aynı karar yalnız üretim hattı saatine bakılarak verilirse plan depoda tıkanır. Kapasite planlamanın kapsamı bu yüzden yalnız makinelerle sınırlı değildir.

Kapasite hesabında sık yapılan hatalar

• Nominal (teorik) kapasiteyi kullanmak: planlı duruşlar, geçiş süreleri, arızalar ve hız kayıpları düşülmeden hesaplanan kapasite her planı mümkün gösterir. Gerçekleşmiş (gösterilmiş) kapasite ve OEE verisi esas alınmalıdır.
• Ortalama ile planlamak: aylık toplam yük kapasitenin altında görünse de haftalık tepe noktaları darboğazı tıkayabilir.
• Tüm iş merkezlerini eşit önemde izlemek: kaba kapasite kontrolünde yalnız kritik kaynaklar izlenmeli, aksi halde analiz boğulur.
• Ürün karmasını hesaba katmamak: aynı adet farklı ürün karmasıyla bambaşka bir makine yükü oluşturur.
• Kapasite sorununu her zaman yatırımla çözmeye çalışmak: geçiş süresi kısaltma, darboğaza öncelik verme ve bakım iyileştirmesi, yatırımdan önce denenebilecek daha hızlı seçeneklerdir.

Yazılım dünyasında kapasite planlama farklı bir iş

Arama sonuçlarında karşılaşılan kapasite planlama içeriklerinin bir kısmı üretimle ilgili değildir. Bilgi teknolojilerinde kapasite planlama, sunucu, veritabanı ve ağ kaynaklarının beklenen yükü karşılayıp karşılamayacağını yük testleri, iş yükü profilleme ve büyüme tahminleriyle inceler. Mantık benzerdir: talep tahmini ile kaynak arasındaki boşluğu önceden görmek. Ancak araçlar, ölçü birimleri ve sorumlu ekipler tamamen farklıdır.

Bir fabrikanın üretim planlama ekibi ile bir yazılım ekibinin kapasite planlama işi aynı adı taşısa da birbirinin yerine geçmez; doğru içeriği ve doğru eğitimi seçerken bu ayrım önemlidir.

Mindset eğitimlerinde kapasite ve planlama

Üretim planlama ekipleri ile üretim mühendisleri için Üretim Planlama ve Kontrol eğitimi, Kapasite Yönetimi ve Hat Dengeleme modülüyle planın kapasite kontrolünü günlük işin parçası olarak ele alır. Darboğazları dönem bazında izlemek isteyen planlama birimleri için Kaba Kapasite Planlama (RCCP) ve Kapasite Analizi eğitimi, Kritik Kaynakların Belirlenmesi ve Kaynak Profili Oluşturma konularıyla ana üretim programının gerçekçiliğini sınamayı öğretir. Kısa vadede sonlu kapasiteyle sıralama yapacak atölye planlayıcıları için Üretim Çizelgeleme ve Sonlu Kapasite Planlama (APS) eğitimi uygundur.

Yazılım ve altyapı ekipleri için ise Kapasite Planlama ve Performans Mühendisliği eğitimi, İş Yükü Profilleme ve Kapasite Tahminleme ve Modelleme modülleriyle bilgi teknolojileri tarafındaki kapasite planlamayı işler.