Üretim Planlama mı, Üretim Programlama mı? Karar Seviyeleri ve Sorumluluklar

Terim karmaşası: programlama ne demek?

Türkçe fabrika dilinde "üretim programı" iki farklı anlamda kullanılır. Bazı işletmelerde ana üretim programı (MPS) kastedilir: hangi üründen hangi dönemde ne kadar üretileceğini gösteren plan. Daha yaygın kullanımda ise üretim programlama, İngilizcedeki scheduling karşılığıdır ve çizelgeleme ile aynı işi anlatır: onaylanmış iş emirlerinin hangi makinede, hangi sırayla, hangi başlangıç ve bitiş zamanıyla yapılacağını belirlemek.

Bu karşılaştırmada programlama, ikinci anlamıyla, yani kısa vadeli çizelgeleme olarak ele alınır. Ana üretim programı ise planlama hiyerarşisinin bir parçası sayılır. Bir toplantıda farklı kişilerin aynı kelimeyle farklı şeyleri kastettiğini fark etmek, planlama ile atölye arasındaki birçok yanlış anlaşılmayı tek başına çözer.

Planlama ne yapar, programlama ne yapar?

Üretim planlama "ne, ne kadar, ne zaman" sorusunu yanıtlar. Talep tahmini ve kesin siparişlerden yola çıkar; dönemsel üretim miktarlarını, stok hedeflerini, malzeme ihtiyaçlarını ve kaba kapasite dengesini belirler. Çıktısı ana üretim programı, MRP ile hesaplanan malzeme ve yarı mamul ihtiyaçları ve planlanmış iş emirleridir. Bakış açısı ürün ve dönem düzeyindedir; tek tek makinelerin dakika dakika doluluğu ile ilgilenmez.

Üretim programlama ise "nerede, hangi sırayla, saat kaçta" sorusunu yanıtlar. Serbest bırakılmış iş emirlerini alır, makine ve hat müsaitliği, vardiya takvimi, kalıp ve aparat durumu, geçiş (set-up) süreleri, malzeme hazır olma durumu gibi kısıtlara göre sıralar. Çıktısı makine ya da hat bazlı iş listesi, Gantt görünümünde bir çizelge ve atölyeye verilen dağıtım (dispatch) listesidir.

Ölçüt ölçüt karşılaştırma

• Ölçüt: Temel soru. Üretim planlama: ne kadar ve hangi dönemde üretilecek? / Üretim programlama: hangi kaynakta, hangi sırayla, hangi saatte üretilecek?
• Ölçüt: Zaman ufku. Üretim planlama: haftalar ve aylar, dönem kovaları halinde. / Üretim programlama: günler, vardiyalar ve saatler.
• Ölçüt: Ayrıntı düzeyi. Üretim planlama: ürün ailesi, ürün ve malzeme. / Üretim programlama: operasyon, makine, operatör, kalıp.
• Ölçüt: Kapasiteye bakış. Üretim planlama: genellikle kaba kapasite kontrolü ya da sonsuz kapasite varsayımıyla MRP. / Üretim programlama: sonlu kapasite; bir makine aynı anda tek işi yapar.
• Ölçüt: Girdi. Üretim planlama: talep tahmini, siparişler, stok, ürün ağacı, temin süreleri. / Üretim programlama: serbest bırakılmış iş emirleri, rotalar, operasyon süreleri, geçiş matrisi, kaynak takvimi.
• Ölçüt: Çıktı. Üretim planlama: ana üretim programı, malzeme ihtiyaç planı, planlı iş emirleri. / Üretim programlama: makine bazlı sıralı iş listesi ve başlangıç bitiş zamanları.
• Ölçüt: Tipik araç. Üretim planlama: ERP'nin planlama ve MRP modülleri, tablolar. / Üretim programlama: APS çizelgeleme yazılımları, MES ekranları, planlama panoları.
• Ölçüt: Başarı göstergesi. Üretim planlama: servis seviyesi, stok devir hızı, plana uyum. / Üretim programlama: zamanında teslim, geçiş kaybı, darboğaz kullanımı, çizelge kararlılığı.

Örnek akış: aynı sipariş iki masada

Örneğin bir ambalaj fabrikası, büyük bir gıda müşterisinden gelecek ay için ek sipariş alıyor. Planlama masası önce talebi ana üretim programına yerleştirir, MRP ile karton, mürekkep ve tutkal ihtiyacını hesaplar, baskı hattının o ay için kaba kapasitesini kontrol eder ve fazla mesai ya da fason ihtiyacını işaretler. Sonuç, haftalara dağılmış iş emirleridir.

İş emirleri serbest bırakıldığında programlama masası devreye girer. Baskı makinesinde renk geçişlerini azaltmak için açık renkten koyu renge doğru sıralama yapar, kalıp hazır olmayan işleri geri iter, teslim tarihi en yakın olanı öne alır ve kesim ile yapıştırma operasyonlarını baskı bitişine göre zamanlar. Plan aynı kalsa bile bir makine arızası programı aynı gün yeniden kurmayı gerektirir; plan ise genellikle bir sonraki planlama döngüsünde güncellenir.

Hangi durumda hangisine ağırlık verilmeli?

Planlamaya yatırım öncelikli olmalıysa:

• Stoklar şişkin ama yine de eksik ürün yaşanıyorsa; sorun genellikle ne üretildiğindedir.
• Malzeme geç geliyor, satın alma sürekli acil sipariş açıyorsa.
• Talep mevsimsel dalgalanıyor ve kapasite kararları (vardiya, fason, yatırım) önceden verilmeliyse.

Programlamaya yatırım öncelikli olmalıysa:

• Malzeme ve kapasite yeterli görünmesine rağmen teslimler kaçıyorsa.
• Geçiş süreleri uzun ve sıraya bağlı değişiyorsa (renk, ebat, kalıp, alerjen).
• Darboğaz makinede boş bekleme ile kuyruk aynı gün içinde birlikte görülüyorsa.

İki işlev birbirinin yerini tutmaz. Gerçekçi olmayan bir plan iyi bir programla kurtarılamaz; iyi bir plan da sıralama mantığı zayıf bir atölyede teslime dönüşmez.

Planla program arasındaki kopukluğu önlemek

En sık görülen sorun, planlamanın sonsuz kapasite varsayımıyla iş emri üretmesi ve programlamanın bu yükü atölyede sığdıramamasıdır. Bunu önlemenin bilinen yolları şunlardır:

• Planlama döngüsünde darboğaz kaynaklar için kaba kapasite kontrolü yapmak.
• Yakın dönemi dondurulmuş bölge olarak tanımlamak; bu bölgede plan değişikliğini yalnız onayla kabul etmek.
• Programlama ekibinden plana geri bildirim almak: gerçekleşen operasyon süreleri, geçiş kayıpları ve kronik gecikmeler ana veriye yansıtılmalı.
• Rotalar, operasyon süreleri ve ürün ağacı gibi ana verilerin tek sahibini belirlemek.
• Plana uyum ile programa uyumu ayrı göstergeler olarak izlemek; ikisi aynı şeyi ölçmez.

Mindset eğitimlerinde planlama ve çizelgeleme

Üretim Planlama ve Kontrol eğitimi, planlama ile atölye kontrolünü birlikte ele alır; Üretim Planlama Temelleri ile İş Emirleri ve Atölye Kontrolü modülleri, planlama uzmanları ile üretim şeflerinin aynı dili konuşması gereken işletmeler için uygundur. Çizelgeleme tarafını derinleştirmek isteyen ekipler için Üretim Çizelgeleme ve Sonlu Kapasite Planlama (APS) eğitimi, Çizelgeleme Kuralları ve Öncelikler ile Geçiş Süresi ve Sıra Optimizasyonu konularına odaklanır.

Ana üretim programı ve MRP hesap mantığını ayrıca öğrenmek isteyen planlama ekipleri için MRP ve Ana Üretim Programı (MPS) Uygulamaları eğitimi, Planlama Hiyerarşisi modülüyle bu sayfadaki karar seviyelerini uygulamalı olarak işler.