Pareto Analizi: Sorunların Önemli Azınlığını Bulma Yöntemi

Pareto analizi nedir?

Pareto analizi, bir sonucu doğuran nedenleri etkisine göre büyükten küçüğe sıralayıp çabayı en çok etki yaratan az sayıdaki nedene yönlendirme yöntemidir. Temel fikir şudur: sonuçların büyük bölümü, nedenlerin küçük bir bölümünden gelir. Bu yüzden her nedene eşit enerji harcamak yerine önce "hayati azınlık" denen küçük grup ele alınır.

Yöntemin adı İtalyan ekonomist Vilfredo Pareto'dan gelir. Kalite alanında bu gözlemi yaygınlaştıran isim Joseph Juran olmuştur; Juran, "hayati azınlık ve önemsiz çoğunluk" ayrımını kalite iyileştirmeye uyarlamıştır. Günlük dilde 80/20 kuralı olarak anılır, ancak oranların her veri setinde tam olarak bu değerlere denk gelmesi gerekmez. 80/20 bir mutlak yasa değil, çoğu zaman gözlenen bir eğilimin kısa adıdır; önemli olan sıralamanın gösterdiği yoğunlaşmadır.

Pareto analizi nasıl yapılır?

Analiz beş adımda ilerler:

• Neyi ölçeceğinize karar verin: hata sayısı, yeniden işleme maliyeti, şikayet adedi, duruş süresi gibi tek bir ölçü seçin.
• Veriyi kategorilere ayırın: örneğin hataları türüne, makineye, vardiyaya ya da şikayet konusuna göre gruplayın.
• Kategorileri değere göre büyükten küçüğe sıralayın ve her birinin toplam içindeki payını hesaplayın.
• Payları yukarıdan aşağıya toplayarak kümülatif oranı bulun.
• Kümülatif oranın hızla yükseldiği ilk birkaç kategoriyi işaretleyin; öncelik bunlarındır.

Son adımda kesin bir eşik aramak gerekmez. Uygulamada kümülatif çizginin belirgin biçimde yatıklaştığı nokta, "önemsiz çoğunluğun" başladığı yerdir.

Pareto diyagramı nasıl okunur?

Pareto diyagramı iki öğeden oluşur: kategorileri büyükten küçüğe dizen sütun grafiği ve sütunların üzerinden geçen kümülatif yüzde çizgisi. Soldaki sütunlar en yüksek etkili nedenleri gösterir; çizgi sağa doğru ilerledikçe toplamın ne kadarının açıklandığını ortaya koyar.

Diyagramda iki şeye bakılır. Birincisi, ilk birkaç sütunun diğerlerinden belirgin biçimde uzun olup olmadığıdır; uzunsa yoğunlaşma vardır ve odaklanmak anlamlıdır. İkincisi, sütunların birbirine yakın yükseklikte olup olmadığıdır; yakınsa sorun tek bir kaynaktan değil dağınık nedenlerden gelir ve kategorileri farklı bir kırılımla yeniden gruplamak gerekebilir.

Küçük bir örnek

Örneğin bir üretim hattında bir ay boyunca toplanan ret kayıtlarını düşünün. Hatalar çizik, ölçü dışı, boya akması, eksik parça ve ambalaj hasarı diye kategorilere ayrılıyor. Sıralama yapıldığında çizik ve ölçü dışı kategorilerinin toplam retlerin büyük bölümünü oluşturduğu görülüyor. Diğer kategoriler birlikte küçük bir pay tutuyor.

Ekip bu durumda tüm kategorilerle birden uğraşmaz; önce çizik ve ölçü dışı hatalarının kaynağına iner. Burada Pareto yalnızca nereye bakılacağını söyler. Neden orada hata çıktığı sorusu başka bir tekniğin işidir: balık kılçığı diyagramı ya da beş neden analizi bu aşamada devreye girer. Düzeltme yapıldıktan sonra aynı ölçü yeniden toplanıp diyagram tekrar çizilir; hedef, o sütunların kısaldığını görmektir.

Pareto analizi nerede kullanılır?

Yöntem kalite yönetiminin yedi temel aracından biridir ve yalnızca üretimle sınırlı değildir. Müşteri hizmetlerinde şikayet konularını, yazılım ekiplerinde hata kayıtlarını, satış ekiplerinde müşteri ya da ürün bazlı geliri, depoda stok kalemlerini, projelerde risk kaynaklarını sıralamak için kullanılır.

Stok yönetimindeki ABC sınıflaması aynı mantığın bir uzantısıdır: az sayıdaki kalem değerin büyük bölümünü taşıdığı için A sınıfı kalemler daha sıkı izlenir. Ortak nokta her zaman aynıdır: bol sayıda seçenek arasından sınırlı kaynağı nereye harcayacağınıza veriyle karar vermek.

Sık yapılan hatalar ve sınırları

En sık hata, etkiyi yanlış ölçüyle sıralamaktır. Hataları adetle sıralamak ile maliyetle sıralamak farklı sonuçlar verebilir; az görülen ama çok pahalı bir hata adet sıralamasında görünmez kalır. Bu yüzden ölçüyü en baştan, kararın gerçek amacına göre seçin. İkinci hata, kategorileri çok geniş ya da çok dar tanımlamaktır; "diğer" kategorisi en uzun sütun oluyorsa gruplama yeniden yapılmalıdır.

Yöntemin iki sınırı vardır. Pareto neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz, yalnızca yoğunlaşmayı gösterir. Ayrıca geçmiş veriye bakar; hiç kayda geçmemiş bir sorunu yakalayamaz. Sonuç olarak Pareto analizi tek başına çözüm değil, çözüm sürecinin ilk filtresidir.

Mindset programlarında Pareto analizi

Pareto analizi, Mindset kataloğundaki Kök Neden Analizi Teknikleri (5 Neden, Balık Kılçığı, Pareto) eğitiminde ayrı bir modül olarak işlenir; eğitimin modülleri arasında Pareto Analizi ve Veri Odaklama, Balık Kılçığı Diyagramı ve 5 Neden Tekniği yer alır. Böylece veriyle önceliklendirmeden neden analizine uzanan akış tek programda çalışılır.