Kontrol Grafiği Nedir? SPC'de Nasıl Okunur?

Kontrol grafiği nedir?

Kontrol grafiği, bir sürecin ölçümlerini zaman sırasıyla gösteren ve ölçümlerin merkez çizgisi ile istatistiksel olarak hesaplanan alt ve üst kontrol sınırları arasında nasıl davrandığını izleyen grafiktir. İstatistiksel süreç kontrolünün, yani SPC'nin temel aracıdır. Kontrol kartı olarak da adlandırılır ve Walter Shewhart'a atfedilir.

Grafiğin amacı, süreçteki değişkenliğin sürecin doğasından gelen olağan değişkenlik mi, yoksa araştırılması gereken özel bir nedene mi bağlı olduğunu ayırt etmektir.

Grafiğin yapısı

Bir kontrol grafiğinde yatay eksende zaman ya da numune sırası, dikey eksende ölçülen değer ya da özet istatistik yer alır. Grafikte üç çizgi vardır: süreç ortalamasını gösteren merkez çizgisi, üst kontrol sınırı ve alt kontrol sınırı.

Kontrol sınırları, sürecin kendi verilerinden hesaplanır. Bu nedenle bir müşterinin ya da tasarımın belirlediği spesifikasyon sınırlarıyla karıştırılmamalıdır. Kontrol sınırları sürecin ne yaptığını, spesifikasyon sınırları ise sürecin ne yapması gerektiğini anlatır.

Başlıca türleri

Grafik türü, ölçülen verinin cinsine göre seçilir: • Değişken (sürekli) veri için: ortalama ve aralık grafiği, ortalama ve standart sapma grafiği, bireysel değer ve hareketli aralık grafiği. • Nitelik (sayılabilir) veri için: hatalı oran grafiği, hatalı adet grafiği, birim başına hata ve hata sayısı grafikleri.

Parça ölçüsü, ağırlık ya da süre gibi ölçülebilen değerler için ilk grup; hatalı/hatasız sayımı gibi durumlar için ikinci grup kullanılır. Yanlış tür seçimi sınırların yanlış hesaplanmasına yol açar.

Nasıl yorumlanır?

Süreç istatistiksel kontrol altındaysa noktalar sınırlar içinde rastgele dağılır. Şu durumlar özel neden belirtisi olarak incelenir: • Bir noktanın kontrol sınırının dışına çıkması. • Merkez çizgisinin aynı tarafında uzun bir ardışık nokta serisi oluşması. • Noktaların sürekli yükselen ya da alçalan bir eğilim göstermesi. • Noktaların merkez çizgisi etrafında alışılmadık ölçüde sıkışması veya düzensiz salınması.

Bu kuralların kesin sayıları farklı kaynaklarda farklı verilebildiği için uygulamada kurumun benimsediği kural seti esas alınır. Bir işaret görüldüğünde amaç suçlu aramak değil, değişimin nedenini araştırmaktır.

Örnek: dolum makinesi

Örneğin bir dolum hattında her vardiyada belirli aralıklarla küçük numuneler alınıp dolum miktarı ölçülsün. Numune ortalamaları kontrol grafiğine işlenir. Bir noktanın üst sınırı aştığı görüldüğünde, o numunenin alındığı saatte meydana gelen olaylar incelenir: hammadde partisi, makine ayarı, operatör değişimi ya da ölçüm hatası.

Nedenin ortadan kaldırılmasıyla sürecin yeniden kontrol altına girdiği görülür. Grafik burada hem erken uyarı sistemi hem de düzeltici eylemin etkisini doğrulayan kayıt olarak çalışır.

İlişkili kavramlar

Proses yeterliliği (Cp, Cpk gibi göstergeler), sürecin spesifikasyonu karşılama kapasitesini ölçer; ancak süreç kontrol altında değilse bu göstergeler güvenilir sonuç vermez. Ölçüm sistemi analizi, grafiğe giren verinin güvenilir olduğunu doğrular. APQP ve PPAP gibi otomotiv kalite çalışmalarında kontrol planı ve süreç yeterliliği kanıtları kontrol grafikleriyle desteklenir.

Mindset programlarında nerede ele alınır?

İstatistiksel Süreç Kontrolü (SPC) programı Kontrol Grafikleri ve Yorumlama, Proses Kabiliyeti Analizi ve SPC Uygulama ve Yazılım Araçları gibi modülleri içerir. Core Tools (MSA, SPC, FMEA, PPAP, APQP) programı SPC modülünü ve Lean Six Sigma, Black Belt programı Kontrol Planı ve İstatistiksel Süreç Kontrolü modülünü barındırır.