Sezgisel Değerlendirme: Uzman Gözüyle Kullanılabilirlik İncelemesi

Sezgisel değerlendirme nedir?

Sezgisel değerlendirme (heuristic evaluation), bir ürünün arayüzünü bir dizi genel kullanılabilirlik ilkesiyle karşılaştırarak sorun arama yöntemidir. Bu işi kullanıcılar değil, ilkeleri bilen değerlendiriciler yapar. Yöntem, Jakob Nielsen tarafından Rolf Molich ile birlikte geliştirilmiştir ve en çok onun yayımladığı ilkelerle anılır.

Burada 'sezgisel' kelimesi kişisel sezgi anlamına gelmez; yerleşik ilke ve pratik kural anlamındadır. Değerlendirici 'bence kötü görünüyor' demez, 'şu ilkeyi ihlal ediyor, çünkü kullanıcı ne olduğunu göremiyor' der.

Nielsen'in kullanılabilirlik ilkeleri

Nielsen'in yayımladığı ilkelerin başlıkları şunlardır:

• Sistem durumunun görünürlüğü
• Sistem ile gerçek dünya arasında uyum
• Kullanıcı kontrolü ve özgürlüğü
• Tutarlılık ve standartlar
• Hata önleme
• Hatırlamak yerine tanımak
• Kullanımda esneklik ve verimlilik
• Estetik ve minimalist tasarım
• Kullanıcının hataları fark etmesine, anlamasına ve düzeltmesine yardım
• Yardım ve belgelendirme

Örneğin bir ödeme ekranında düğmeye basıldıktan sonra hiçbir geri bildirim yoksa 'sistem durumunun görünürlüğü' ihlal edilmiştir. Kullanıcı işlemin sürüp sürmediğini bilmez ve düğmeye tekrar basabilir.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Yöntem düzenli adımlarla ilerler:

• Kapsam belirlenir: hangi akışlar ve hangi kullanıcı görevleri incelenecek.
• Değerlendiriciler seçilir. Tek kişi birçok sorunu kaçırabileceğinden birkaç bağımsız değerlendirici çalışır.
• Her değerlendirici arayüzü bağımsız olarak gezer, bulduğu sorunu ihlal ettiği ilkeyle ve ekran görüntüsüyle kaydeder.
• Bulgular birleştirilir, tekrarlar ayıklanır.
• Her bulguya şiddet derecesi verilir ve öncelik sırası çıkarılır.
• Rapor hazırlanır ve düzeltme önerileri tasarım ekibine iletilir.

Değerlendiricilerin bulgularını başkasını görmeden yazması önemlidir; aksi hâlde aynı sorunlar kopyalanır ve çeşitlilik kaybolur.

Şiddet derecelendirmesi

Bulunan her sorun eşit değildir. Şiddet derecelendirmesi, bir sorunun kullanıcıyı ne sıklıkta etkilediğini, etkilendiğinde ne kadar zorlandığını ve kullanıcının sorunu aşmasının kolay olup olmadığını birlikte değerlendirir. Sık karşılaşılan, kullanıcıyı işini bitirmekten alıkoyan ve aşılması zor bir sorun en yüksek öncelik alır; nadir görülen ve kolayca atlatılan bir görsel tutarsızlık düşük öncelikte kalır.

Bu derecelendirme tasarım ekibine somut bir yol haritası verir. Aksi hâlde yüzlerce bulgu listesi içinde hangisinden başlanacağı belirsiz kalır.

Kullanılabilirlik testinden farkı

Kullanılabilirlik testinde gerçek kullanıcılar belirli görevleri yapar ve gözlemlenir. Sezgisel değerlendirmede ise kullanıcı yoktur; uzmanlar ilkelere göre inceler. Bu fark yöntemlerin güçlü ve zayıf yanlarını belirler.

• Hız ve maliyet: Sezgisel değerlendirme kullanıcı bulma ve oturum yürütme gereği olmadan yapılabildiği için daha hızlıdır.
• Gerçeklik: Test, kullanıcıların gerçekte neyi yanlış anladığını gösterir; uzman incelemesi bazen gerçek kullanıcıyı şaşırtmayan sorunları da işaretler.
• Kapsam: Sezgisel değerlendirme erken prototiplerde ve yoğun ekran setlerinde pratik bir ön eleme sağlar.

Bu nedenle yöntemler rakip değil tamamlayıcıdır. İyi bir sıra, önce sezgisel değerlendirmeyle bariz sorunları temizlemek, ardından kalan sorunlar için kullanıcı testi yapmaktır.

Sınırlar ve nasıl öğrenilir?

Yöntemin sınırı değerlendiricinin deneyimidir. Alanı ve kullanıcıyı tanımayan bir değerlendirici gerçek sorunları kaçırabilir ya da önemsiz bulguları şişirebilir. Ayrıca yöntem 'neden' sorusuna cevap vermez, yalnızca olası sorun yerlerini gösterir. Bulguların kullanıcı davranışıyla doğrulanması gerekir.

Mindset kataloğundaki Sezgisel Değerlendirme (Heuristic Evaluation) ve Uzman İncelemesi programının modül başlıkları uzman incelemesinin yeri, sezgisellerin uygulanması, değerlendirme turlarının yürütülmesi, şiddet derecelendirmesi, tamamlayıcı teknikler ile raporlama ve takip konularını içerir.