Kullanıcı merkezli tasarım (UCD): ürünü kullanıcıdan başlatmak
Ürünün kullanıcının gerçek ihtiyacı, görevi ve ortamı üzerinden kurulduğu tasarım yaklaşımını, döngüsünü ve ISO 9241-210 standardıyla ilişkisini öğrenirsiniz.
Bir bakışta
- Kullanıcı merkezli tasarım, ürünü kullanıcının ihtiyaç ve bağlamından başlatır. Karar, tasarım ekibinin tahmini yerine kullanıcıyla edinilen bilgiye dayanır.
- Süreç tekrarlı bir döngüdür. Kullanıcıyı anlama, gereksinimi tanımlama, çözüm üretme ve değerlendirme sırayla ve yeniden yapılır.
- Çerçeveyi uluslararası bir standart tarif eder. ISO 9241-210, etkileşimli sistemler için insan merkezli tasarım ilkelerini ve faaliyetlerini ele alır.
- UCD bir yöntemin adı değil, bir yaklaşımdır. Araştırma, prototip, test gibi birçok teknik bu yaklaşımın içinde kullanılır.
Kullanıcı merkezli tasarım nedir?
Kullanıcı merkezli tasarım (UCD, user-centered design), ürün ya da hizmet geliştirirken kararların kullanıcının ihtiyaçlarına, görevlerine ve kullanım ortamına dayanarak verildiği tasarım yaklaşımıdır. Çıkış noktası teknoloji ya da şirketin varsayımları değil, ürünü kullanacak insandır.
Bu yaklaşımda kullanıcı yalnız en sonda onay veren biri değildir. Süreç boyunca gözlemlenir, dinlenir ve çözümü sınar. Amaç, kullanılabilir, öğrenilebilir ve kullanıcının işine gerçekten yarayan bir ürün ortaya koymaktır.
ISO 9241-210 standardı ne söyler?
Kullanıcı merkezli yaklaşım, ISO 9241-210 standardında insan merkezli tasarım (human-centred design) adıyla çerçevelenmiştir. Standardın kapsamı, etkileşimli sistemlerin yaşam döngüsü boyunca insan merkezli tasarım ilkeleri ve faaliyetleri için gereklilik ve öneriler sunmaktır.
Standard, ürün, sistem ve hizmetler için genel bir çerçeve verir: hazır yazılım, kurumsal sistemler, web siteleri ve uygulamalar, tüketici ürünleri buna dahildir. Yöntem ve tekniklerin ayrıntısını vermez; bunun için ISO 9241 serisinin diğer bölümlerine yönlendirir. Yani standart bir tarif değil, süreci yöneten kişiler için bir çatıdır.
UCD döngüsü nasıl işler?
Kullanıcı merkezli tasarım, tek seferde biten bir akış değil, tekrarlanan bir döngüdür. Önce kullanıcı ve kullanım bağlamı anlaşılır: kimler, hangi görevi, nerede ve neyle yapıyor? Bu bilgiden kullanıcı ve iş gereksinimleri çıkarılır.
Sonra gereksinimleri karşılayan tasarım çözümleri üretilir; erken aşamada çizim ve prototip yeterlidir. Çözümler kullanıcılarla değerlendirilir ve çıkan bulgularla tasarım yenilenir. Döngü, ürün gereksinimleri karşılayana kadar tekrar eder. Değerlendirme sonuçları, kullanıcıyı anlama aşamasına da geri bilgi taşır.
Kullanıcı merkezli tasarım, bulguyla yeniden başlayan bir döngüdür
Anlamaktan değerlendirmeye ve yeniden anlamaya
- Kullanıcıyı ve bağlamı anlaKimler, hangi görevi, nerede yapıyor?
- Gereksinimleri tanımlaKullanıcı ve iş ihtiyaçlarını yaz
- Çözüm tasarlaÇizim ve prototiple fikirleri somutlaştır
- Kullanıcıyla değerlendirTest et, bulguyu tasarıma geri taşı
Kullanıcı merkezli tasarım örnek bir senaryoda
Bir hastane randevu uygulaması düşünün. Ekip önce hastaları, yaşlı kullanıcıları ve randevu çağrı merkezi çalışanlarını gözlemler; randevunun nerede takıldığını bulur. Bulgu, yaşlı kullanıcıların uzun formda zorlandığı ve çoğunun telefonla randevu almayı tercih ettiği olabilir.
Buna göre kısa bir randevu akışı ve belirgin bir yardım yolu tasarlanır. Prototip birkaç hastayla denenir; takılma noktaları düzeltilir ve test yenilenir. Bu örnekte tasarımın her aşamasında karar, ekibin tahmini yerine kullanıcıyla edinilen bilgiye dayanır.
Kullanıcı merkezli tasarım ile tasarım odaklı düşünme farkı
Bunlar sık karıştırılır. Kullanıcı merkezli tasarım, etkileşimli ürünlerin kullanılabilir olması için kullanıcıyı sürecin merkezine alan, standartla da çerçevelenmiş bir yaklaşımdır. Tasarım odaklı düşünme (design thinking) ise sorunları yaratıcı biçimde çözmek için kullanılan, ürün dışında iş modeli ve hizmet gibi alanlara da uygulanan daha geniş bir problem çözme yöntemidir.
Bunlar birbiriyle çelişmez: tasarım odaklı düşünmedeki empati ve prototipleme adımları, kullanıcı merkezli yaklaşımın ilkeleriyle örtüşür. Fark kapsamda ve vurgudadır.
Programlarda yeri
Kullanıcı merkezli tasarım, UX çalışmalarının temelidir. UX/UI Bootcamp, kullanıcı araştırmaları ile persona, kullanıcı yolculuğu ve empati haritasını içerir; UX / UI Uzmanlığı Sertifika Programı da kullanıcı araştırmaları ve yüksek doğruluklu prototip ile kullanılabilirlik testini kapsar. Design Thinking Sertifika Programı ise yaratıcı düşünce ve fikirden eyleme geçiş modüllerini işler.
İlgili Mindset programı
UX/UI Bootcamp
Sık sorulan sorular
Kullanıcı merkezli tasarım ile insan merkezli tasarım aynı mı?
Pratikte çoğunlukla birbirinin yerine kullanılır. ISO 9241-210 standardı insan merkezli tasarım terimini kullanır; çünkü etkilenen herkesi, yani yalnız birincil kullanıcıyı değil, ürünle ilişkili diğer paydaşları da kapsayacak şekilde bakmayı önerir.
UCD yalnız dijital ürünler için mi geçerli?
Hayır. Standart, yazılımın yanı sıra tüketici ürünleri ve hizmetleri de kapsar. Yaklaşım, kullanıcı ihtiyacından başlama ve test ederek geliştirme ilkesidir; ürünün dijital ya da fiziksel olmasına bağlı değildir.
Kullanıcıyla çalışmak süreci uzatmaz mı?
Başlangıçta zaman alır ama geliştirilen şeyin yanlış çıkma riskini azaltır. Sorun erken prototipte bulunduğunda düzeltmek, ürün tamamlandıktan sonra düzeltmekten genellikle çok daha kolaydır. Hafif ve sık testler küçük ekipler için de uygundur.
UCD'yi hangi araçlarla uygularız?
Kullanıcı görüşmeleri, gözlem, persona, kullanıcı yolculuğu, prototip ve kullanılabilirlik testi sık kullanılan tekniklerdir. Hangi tekniğin seçileceği projenin aşamasına ve elindeki kaynaklara göre değişir.