Aşamalı açıklama (progressive disclosure): karmaşıklığı kullanıcı istediğinde açmak
Arayüzde ilk bakışta yalnız gerekli olanı gösterip kalanı istendiğinde açan stratejiyi, ne zaman işe yaradığını ve yaygın tasarım hatalarını öğrenirsiniz.
Bir bakışta
- Aşamalı açıklama, önce en önemli seçenekleri gösterir. Az kullanılan ya da gelişmiş özellikler ikincil bir ekrana ya da açılır bir alana bırakılır.
- Yeni kullanıcı daha az hata yapar, deneyimli kullanıcı zaman kazanır. Yeni gelen çekirdek özelliklere odaklanır; uzman nadiren kullanılan seçenekleri taramak zorunda kalmaz.
- Doğru bölme, kullanım verisi ve testle bulunur. Sık gereken özellik ilk ekranda durmalı; neyin ikincil olduğu tahminle değil gözlemle belirlenmelidir.
- Çok kademe kullanıcıyı kaybettirir. Ana ekran ve ona bağlı tek ikincil katman çoğu zaman yeterlidir.
Aşamalı açıklama nedir?
Aşamalı açıklama (progressive disclosure), kullanıcıya önce yalnız en önemli birkaç seçeneği gösterip uzmanlık gerektiren ya da seyrek kullanılan özellikleri ikincil bir ekrana bırakan etkileşim tasarımı stratejisidir. İkincil seçeneklere erişim, ana ekrandaki belirgin bir kontrolle sağlanır: "Gelişmiş seçenekler" düğmesi ya da "Daha fazla göster" bağlantısı gibi.
Klasik örnek, yazdırma penceresidir. İlk bakışta yazıcı seçimi ve kopya sayısı gibi temel ayarlar görünür; kâğıt türü ve renk yönetimi gibi ayrıntılar ek bir bölümde açılır. Çoğu kullanıcı işini karmaşıklığı hiç görmeden bitirir.
Neden işe yarar?
İlk ekranda yer alan seçenekler kullanıcıya önemli olduklarını da söyler; böylece dikkat gerçekten gereken özelliklere yönelir. Yeni kullanıcı ayrıntıların arasında kaybolmaz ve yanlış seçenekle uğraşıp hata yapma olasılığı azalır.
Deneyimli kullanıcı ise nadiren işine yarayan seçenekleri taramadan hızla ilerler. Böylece aynı arayüz hem öğrenilebilirliği hem kullanım verimliliğini artırır. Önceliklendirmenin sistemi anlamayı zorlaştırmadığı, aksine kolaylaştırdığı da kullanılabilirlik çalışmalarının bir bulgusudur.
Aşamalı açıklama nasıl kurgulanır?
Kurgunun kalbi bölme kararıdır: hangi özellik ilk ekranda, hangisi ikincil katmanda olacak? Sık kullanılan ve çoğu görevin ihtiyaç duyduğu özellikler ilk ekranda kalır. Nadir ve uzman özellikler ikincil katmana gider.
İkincil katmana erişim açık ve tahmin edilebilir olmalıdır. Kontrolün etiketi, içinde ne bulunacağı hakkında doğru beklenti yaratmalı; kullanıcı gelişmiş ayarlara nasıl ulaşacağını aramak zorunda kalmamalıdır. Aynı seçeneğe birden fazla yoldan ulaştırmak ise sadeleştirme amacını bozar.
Karmaşıklık, kullanıcı istedikçe katman katman açılır
Aşamalı açıklamanın mantığı
- Çekirdek seçeneklerÇoğu görevin gerektirdiği temel özellikler ilk ekranda
- Açma kontrolüBelirgin ve doğru etiketli bir düğme ya da bağlantı
- İkincil seçeneklerGelişmiş ve seyrek kullanılan özellikler isteğe bağlı olarak görünür
Aşamalı açıklama ile adım adım akış aynı değildir
Aşamalı açıklama, aynı işin gelişmiş seçeneklerini gizler. Adım adım akış (staged disclosure) ise işi sıralı adımlara böler; sihirbazlar bunun tipik örneğidir.
Adım adım akış, adımlar birbirine az bağımlıysa iyi çalışır. Kullanıcı sık sık önceki adımlara dönmek zorunda kalıyorsa akış zorlaşır. Bu durumda aynı ekranda seçenekleri aşamalı açmak daha uygun olabilir. Bu yaklaşımlar birlikte de kullanılabilir.
Sık yapılan hatalar
En yaygın hata, çok fazla kademe kurmaktır. Kullanıcı seçeneğin hangi katmanda olduğunu bilemez ve kaybolur. Kademe gereksinimi artıyorsa tasarımı sadeleştirmek ya da gelişmiş özellikleri mantıksal gruplara ayırmak gerekir.
Başka hatalar şunlardır: • Sık gereken bir özelliği ikincil katmana saklamak • İlk ekranı gereksiz seçeneklerle doldurup amacı boşa çıkarmak • Açma kontrolünü belirsiz etiketlemek • Neyin sık kullanıldığını yalnız analitik verisinden çıkarmak; tesadüfi ziyaretler analitiği yanıltabilir, bu yüzden görev analizi, saha çalışması ve kullanılabilirlik testi ile doğrulama gerekir
UX programlarında yeri
Aşamalı açıklama, etkileşim tasarımı ve bilgi mimarisi çalışmalarında sık başvurulan bir yaklaşımdır. UX/UI Bootcamp, bilgi mimarisi ile kullanılabilirlik ve erişilebilirlik başlıklarını içerir. UX / UI Uzmanlığı Sertifika Programı da bilgi mimarisi, etkileşim tasarımı ve kullanılabilirlik testi konularını bir arada ele alır.
İlgili Mindset programı
UX/UI Bootcamp
Sık sorulan sorular
Aşamalı açıklama kullanıcıdan bir şey gizlemek midir?
Gizlemek değil, önceliklendirmektir. Özellikler kaldırılmaz, ikincil katmana alınır ve açık bir kontrolle erişilebilir kalır. Önemli olan, kullanıcının aradığı şeye nasıl ulaşacağını bilmesidir.
Hangi özellikler ikincil katmana alınmalı?
Az kişinin kullandığı, çoğu görev için gerekmeyen ve uzmanlık isteyen özellikler adaydır. Karar tahminle değil görev analizi, saha gözlemi, kullanım verisi ve kullanılabilirlik testiyle verilir.
Akordeon ve sekmeler aşamalı açıklama sayılır mı?
Amaç içeriği ihtiyaç halinde göstermekse, evet; açılır paneller ve sekmeler bu stratejinin yaygın araçlarıdır. Ancak aynı içeriği yalnız gizleme amacıyla katlamak, kullanıcının ihtiyaç duyduğu bilgiyi bulmasını zorlaştırırsa sorun yaratır.
Mobil arayüzde daha mı önemlidir?
Ekran küçük olduğu için çekirdeği sade tutma ihtiyacı mobilde daha belirgindir. Yine de ilkeler aynıdır: sık ihtiyaç duyulanı öne al, ikincil seçeneklere açık bir yol bırak ve kademe sayısını sınırlı tut.