Periyodik mi Sürekli mi? Stok Siparişini Takvime ya da Seviyeye Bağlamak

İki politika, iki tetikleyici: seviye mi, takvim mi?

Stok kontrol politikalarının çoğu iki temel kalıptan türer. Sürekli gözden geçirmede stok her hareketten sonra izlenir ve sipariş, stok belirli bir seviyenin altına düştüğü anda tetiklenir. Periyodik gözden geçirmede ise stok yalnız belirli aralıklarla, örneğin her hafta aynı gün incelenir ve sipariş o anda verilir.

Kitaplarda bu politikalar kısaltmalarla gösterilir. Sürekli gözden geçirme için (s,Q): stok pozisyonu s düzeyine inince Q kadar sipariş ver. Periyodik gözden geçirme için (R,S): her R aralığında stok pozisyonuna bak ve onu S düzeyine tamamlayacak kadar sipariş ver. Uygulamada "min-max" adıyla bilinen yöntem de bu ailenin bir varyantıdır: stok minimuma inince maksimuma tamamlanır.

Bu ayrım muhasebedeki sürekli ve aralıklı envanter yöntemleriyle karıştırılmamalıdır. Oradaki soru stok maliyetinin nasıl kaydedileceğidir; buradaki soru ise siparişin ne zaman ve ne kadar verileceğidir.

Sürekli gözden geçirme: seviye düşünce sabit miktar

Sürekli gözden geçirmede her satış, her tüketim ve her giriş stok pozisyonunu günceller. Pozisyon yeniden sipariş noktasının altına indiğinde sipariş verilir ve sipariş miktarı her seferinde aynıdır. Bu miktar çoğu zaman ekonomik sipariş miktarı gibi bir maliyet dengesiyle ya da palet, koli, konteyner gibi sabit taşıma birimlerine göre belirlenir.

Yeniden sipariş noktası, temin süresi boyunca beklenen talebi ve bu süredeki belirsizliğe karşı tutulan güvenlik stoğunu karşılayacak biçimde kurulur. Talep hızlandığında sipariş daha erken, yavaşladığında daha geç verilir; politika talebe kendiliğinden uyum sağlar.

Bedeli, izlemenin kendisidir. Sürekli gözden geçirme ancak stok kayıtları her hareketle güncelleniyorsa ve kayıtlar doğruysa çalışır. Bir de siparişler farklı günlere dağıldığı için aynı tedarikçiden gelen kalemleri birleştirmek zorlaşır; her kalem kendi zamanında sipariş edilir.

Periyodik gözden geçirme: takvim gelince değişken miktar

Periyodik gözden geçirmede stok sabit aralıklarla incelenir. Her incelemede stok pozisyonu hesaplanır ve hedef stok düzeyine tamamlayacak miktar sipariş edilir. Talep yüksek geçen bir dönemin ardından sipariş büyük, düşük geçen bir dönemin ardından küçük olur. Mal geldiğinde stok yeniden artar, tüketimle azalır ve bir sonraki gözden geçirme günü döngü tekrarlanır.

Bu düzen, işletme hayatının ritmine uyar. Bir tedarikçiden onlarca kalem alan bir işletme, hepsini aynı gün gözden geçirip tek bir siparişte birleştirebilir; taşıma birleşir, satın alma iş yükü planlanabilir hale gelir. Tedarikçinin yalnız belirli günlerde teslim yaptığı durumlarda da takvim zaten verilidir.

Hedef stok düzeyi, gözden geçirme aralığı ile temin süresinin toplamı boyunca beklenen talebi ve bu uzun süredeki belirsizliğe karşı tutulan güvenlik stoğunu kapsayacak biçimde kurulur.

Güvenlik stoğu neden farklı hesaplanır?

İki politika arasındaki en önemli teknik fark, korunma gereken süredir. Sürekli gözden geçirmede sipariş, stok düştüğü anda verilir; bu siparişin gelmesini beklerken yalnız temin süresi boyunca talebin beklenenden yüksek çıkma riski vardır. Güvenlik stoğu bu süreye göre kurulur.

Periyodik gözden geçirmede ise bir gözden geçirmede verilen sipariş, bir sonraki siparişin gelmesine kadar yetmek zorundadır. Bir sonraki sipariş ancak bir sonraki gözden geçirme gününde verilebilir ve ondan sonra temin süresi kadar yolda kalır. Bu nedenle korunma süresi, gözden geçirme aralığı ile temin süresinin toplamıdır. Süre uzadıkça talepteki belirsizlik de büyür; aynı hizmet düzeyini sağlamak için daha fazla güvenlik stoğu gerekir.

Bu fark, periyodik politikanın getirdiği sipariş birleştirme ve planlama kolaylığının bedelidir. Gözden geçirme aralığını kısaltmak güvenlik stoğunu azaltır, ama sipariş ve taşıma sayısını artırır; doğru aralık bu iki maliyetin dengesinde bulunur.

Hangi kalem için hangisi?

Seçim tek bir şirket kararı değil, kalem bazında bir karardır. Yüksek değerli, talebi düzensiz ve stok kaydı anlık izlenebilen kalemler için sürekli gözden geçirme uygundur; fazladan tutulacak güvenlik stoğunun maliyeti yüksektir ve talepteki ani değişime hızlı tepki önemlidir. Sipariş miktarının palet ya da konteyner gibi sabit birimlere bağlı olduğu kalemlerde de sabit miktarlı politika doğal olarak uyar.

Aynı tedarikçiden birçok kalemin birlikte sipariş edildiği, teslimatın belirli günlerde yapıldığı ya da stok kaydının her hareketle güncellenemediği durumlarda periyodik gözden geçirme öne çıkar. Değeri düşük, çok sayıda kalemin yönetiminde de bu politika satın alma iş yükünü düzenler.

Stokları değer ve talep düzenine göre sınıflandıran bir analiz, bu kararı kalem kalem vermeyi kolaylaştırır.

Örnek: bir hırdavat dağıtıcısında karma kurulum

Kurgusal bir hırdavat dağıtıcısı, binlerce kalemlik ürün yelpazesini tek bir politikayla yönetmeye çalışırken hem stok fazlası hem stoksuzluk yaşıyor. Kalemleri değer ve talep düzenine göre ayırınca tablo netleşiyor.

Vida, dübel ve somun gibi düşük değerli kalemlerin büyük kısmı aynı birkaç tedarikçiden geliyor ve tedarikçiler belirli günlerde teslimat yapıyor. Bu kalemler periyodik gözden geçirmeye alınıyor: her teslim gününden önce stok pozisyonu hesaplanıyor, her kalem kendi hedef düzeyine tamamlanıyor ve tedarikçi başına tek sipariş veriliyor. Güvenlik stoğu biraz artıyor, ama kalemlerin değeri düşük olduğu için bu maliyet sınırlı kalıyor.

Elektrikli el aletleri gibi yüksek değerli ve kampanyalarla talebi dalgalanan kalemler ise sürekli gözden geçirmeye alınıyor. Depo yönetim sistemi her satıştan sonra stok pozisyonunu güncelliyor, yeniden sipariş noktasına inen kalem için satın almaya otomatik öneri düşüyor. Sonuç, stok fazlasının ucuz kalemlerde, dikkatli izlemenin pahalı kalemlerde toplandığı bir düzen oluyor.

Stok politikalarını programda çalışmak

Lojistik ve Tedârik Zinciri Uzmanlığı Sertifika Programı, tedarik zinciri yönetimi ve depo yönetimi konuları içinde stokun planlanmasını ve izlenmesini ele alır. Gözden geçirme politikasının seçimi, depo kayıt düzeniyle ve tedarikçi teslim takvimiyle doğrudan bağlantılı olduğu için bu konuların birlikte görülmesi önemlidir.

Politikaları sayısal olarak kurmak isteyen planlamacılar için Inventory Optimization programı sipariş politikaları, güvenlik stoğu modelleri ve talep değişkenliği başlıklarını, Emniyet Stoku ve Hizmet Seviyesi Optimizasyonu programı ise güvenlik stoğu ile hizmet düzeyi arasındaki dengeyi ayrıntılı işler.