Power BI ile senaryo analizi: parametre ve What-If kurulumu

What-If parametresi nedir, ne zaman gerekir?

What-If parametresi, rapor okuyucusunun bir değişkeni dilimleyiciyle değiştirip sonucun nasıl etkilendiğini anında görmesini sağlayan Power BI özelliğidir. Değişken bir iskonto oranı, büyüme varsayımı, kur, satış hedefi ya da komisyon yüzdesi olabilir. Rapor sabit bir sonuç göstermek yerine 'şu varsayımla ne olur' sorusuna cevap verir.

Microsoft'un belgesi tipik örnekler verir: satış temsilcilerinin belirli satış hedeflerini tutturursa ne kadar prim alacağını görmesi ve iskontoların satış tutarına etkisinin incelenmesi. Aynı mantıkla bütçe planlamasında bir artış oranı, stok planlamasında bir talep varsayımı ya da fiyat çalışmasında bir maliyet kalemi parametreleştirilebilir.

Parametre bir çıktıyı değiştirmez, bir girdiyi değiştirir. Çıktıdaki değişimi gösteren, o girdiyi kullanan DAX ölçüsüdür. Bu nedenle What-If becerisi birbirini tamamlayan parçalardan oluşur: parametreyi doğru kurmak ve parametreyi kullanan ölçüyü doğru yazmak.

Adım adım: parametre oluşturma

Power BI Desktop'ta Modelleme (Modeling) sekmesinden Yeni parametre (New parameter) seçilir. Açılan pencerede parametre türü olarak Sayısal aralık (Numeric range) ya da Alanlar (Fields) seçilebilir; What-If senaryolarında genellikle sayısal aralık kullanılır.

Sayısal aralık parametresinde şu alanlar doldurulur:

• Ad: Okuyucunun göreceği ad, örneğin İskonto oranı.
• Veri türü: Tam sayı, ondalık sayı gibi.
• En küçük ve en büyük değer: Parametrenin alabileceği sınırlar.
• Artış (increment): Dilimleyici her hareket ettirildiğinde değerin ne kadar değişeceği.
• Varsayılan değer: Rapor ilk açıldığında seçili olacak değer.

Ondalık değerlerde, belgenin uyardığı gibi sayıyı sıfırla başlatmak gerekir; kesir içeren bir değeri nokta ile başlatırsanız Power BI değeri doğrulayamaz ve Oluştur düğmesi etkin olmaz.

'Sayfaya dilimleyici ekle' seçeneği işaretlenirse Power BI sayfaya hazır bir dilimleyici koyar. Parametre oluşturulduğunda arka planda nesneler de eklenir: değer aralığını içeren bir tablo ve parametrenin o anki değerini döndüren bir ölçü. Bu nesneler modelin parçası olduğundan dilimleyiciyi sayfadan silseniz de parametre kalır; dilimleyiciyi geri istediğinizde Alanlar listesinden parametreyi tuvale sürükleyip görseli dilimleyiciye çevirirsiniz.

Parametreyi kullanan ölçüyü yazma

Parametrenin kendisi tek başına bir sonuç göstermez; ölçü içinde kullanılmalıdır. Belgedeki örnekte yeni bir ölçü şu mantıkla kurulur: toplam satış tutarından, toplam satış tutarı ile parametre değerinin çarpımı çıkarılır. Parametre değerini ölçüde, parametrenin otomatik oluşan ölçüsüne başvurarak alırsınız.

Ölçü kurulduktan sonra bir sütun grafiği hazırlanır: eksende sipariş tarihi, değerlerde satış tutarı ve iskontolu satış tutarı. Dilimleyici kaydırıldığında iskontolu sütun orana göre değişirken gerçek satış sütunu sabit kalır; okuyucu farkı doğrudan görür.

Aynı kalıp başka senaryolara uyarlanır: hedef parametresi ile gerçekleşenin hedefe oranı, büyüme parametresi ile gelecek dönem projeksiyonu, kur parametresi ile dönüştürülmüş tutar. Ölçüyü yazmadan önce parametreyi hangi hesaplamaya sokacağınızı net tanımlamak gerekir; parametre tabloda satır olarak çoğalmaz, ölçü bağlamında çalışır.

Diğer parametre türü olan Alanlar (Fields) parametresi sayısal bir değer değil, rapordaki alanları ya da ölçüleri seçtirir. Okuyucu aynı grafikte ciro, kâr ve adet gibi ölçüler arasında geçiş yapabilir. Bu, dinamik ölçü seçimi senaryolarının basit yoludur.

Sınırlamalar ve dikkat edilecek noktalar

Microsoft'un belgesindeki sınırlamalar kısa ama önemlidir. Parametre çok sayıda benzersiz değer içerirse değerler eşit aralıklarla örneklenir; yani çok ince artış adımı seçilmiş geniş bir aralıkta bazı değerler dilimleyicide görünmez. Artışı ve aralığı gerçek ihtiyaca göre seçmek gerekir.

Parametreler görsellerdeki ölçüler için tasarlanmıştır. Bir boyut hesaplamasında, örneğin hesaplanmış sütunda ya da eksen alanında parametre kullanılırsa değer yanlış hesaplanabilir. Parametre ölçülerde kullanılmalı, sütun mantığına sokulmamalıdır.

Ayrıca What-If parametresi, kaynak verinizi değiştirmez ve kalıcı bir senaryo kaydı tutmaz. Okuyucu raporu kapattığında seçim varsayılana döner; tarafların aynı varsayımı görmesi isteniyorsa varsayılan değerin ve dilimleyici başlığının açık olması gerekir. Belirli bir senaryoyu kaydetmek gerekirse yer imi kullanılabilir; yer imi dilimleyici durumunu da saklar.

Not: Power Query parametreleri (veri kaynağı adı, filtre eşiği gibi) rapor okuyucusunun etkileşimi için değil, veri alma sürecini yapılandırmak içindir ve Dönüştürme (Power Query) tarafında tanımlanır; What-If parametresiyle karıştırılmamalıdır.

Örnek senaryo: iskonto etkisini yöneticiye göstermek

Örneğin bir satış yöneticisi, bölge bazlı ciro raporu üzerinde farklı iskonto politikalarının etkisini görmek istesin. Analist, Modelleme sekmesinden İskonto oranı adlı bir sayısal aralık parametresi oluşturur: en küçük değer sıfır, en büyük değer makul bir üst sınır, artış küçük bir adım. Dilimleyici sayfaya eklenir.

Sonra İskontolu ciro ölçüsü yazılır ve ciro ile iskontolu ciro yan yana bölge çubuklarında gösterilir. Yönetici toplantıda dilimleyiciyi kaydırdıkça hangi bölgenin ciro kaybının fazla olacağını görür. Analist ayrıca ortalama sipariş tutarı kartını ölçüye bağlayarak iskontonun sipariş başına etkisini de gösterebilir.

Bu kurguda dikkat edilecek nokta, iskonto oranının satış hacmini etkileyeceği gerçeğidir: parametre yalnızca fiyat tarafını değiştirir, talep tepkisini modellemez. Sonucu yorumlarken bu varsayımın raporda belirtilmesi gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Parametreyi oluşturup ölçüde kullanmamak; dilimleyici kaydırılır ama hiçbir görsel değişmez.
• Parametreyi hesaplanmış sütunda ya da eksende kullanmaya çalışmak.
• Artışı çok küçük, aralığı çok geniş seçmek; dilimleyici kullanışsız hale gelir.
• Ondalık değeri noktayla başlatmak ve Oluştur düğmesinin neden etkin olmadığını anlamamak.
• Varsayılan değeri belirlememek; rapor beklenmedik bir değerle açılır.
• Parametreyi tablodaki gerçek veri sanmak. Parametre tablosu bir varsayım listesidir.
• Senaryonun varsayımlarını rapor üzerinde açıklamamak.

Parametreler ve What-If Mindset programlarında nerede çalışılır?

Mindset kataloğundaki Power BI İleri Düzey ve DAX eğitiminin DAX Diline Derinlemesine Giriş ile CALCULATE ve Filtre Bağlamında Ustalaşmak başlıkları, parametreyi kullanan ölçüleri yazmanın temelini oluşturur. Power BI ile Veri Görselleştirme eğitiminin Filtreler, Dilimleyiciler ve Etkileşim başlığı ise dilimleyici tarafıyla ilişkilidir. Eğitimler finansal planlama, satış analitiği ve raporlama yapan analistler için uygundur; kurumsal ekiplerde bütçe ve hedef senaryolarının raporlanmasına dönük çalışmalar için ortak zemin oluşturabilir.