Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları: doğrudan ve dolaylı sera gazı sınıflandırması
Scope 1, 2 ve 3 emisyonları nedir, aralarındaki fark ne? GHG Protocol'e göre doğrudan, enerji kaynaklı ve değer zinciri emisyonlarının tanımı ve örnekleri.
Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları nedir?
Kapsam (Scope) 1, 2 ve 3, bir kurumun sera gazı emisyonlarını kaynağına göre sınıflandıran GHG Protocol sistemidir. Amaç, doğrudan ve dolaylı emisyonları ayırarak şeffaflık sağlamak, farklı şirketlerin aynı emisyonu aynı kapsamda saymasını önlemek ve iklim hedeflerine uygun bir envanter kurmaktır.
GHG Protocol'ün Kurumsal Standardı, kapsamları şöyle tanımlar: Kapsam 1 doğrudan emisyonlardır, Kapsam 2 satın alınan elektrikten kaynaklanan dolaylı emisyonlardır, Kapsam 3 ise bunların dışında kalan diğer dolaylı emisyonlardır. Kapsam 1 ve 2 standartta dikkatle tanımlanmıştır; farklı şirketler aynı emisyonu aynı kapsamda saymaz. Kapsam 3 ise daha geniş ve şirketin kontrolü dışında kalan zincir etkilerini içerir.
Kapsam 1: doğrudan emisyonlar
Kapsam 1, kurumun sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan atmosfere salınan emisyonlardır. Tipik örnekler şunlardır:
- Kazan, fırın ve jeneratörlerde yakıt (doğal gaz, motorin, kömür) yakılması
- Şirketin sahip olduğu veya kontrol ettiği araçların yakıt tüketimi
- Üretim süreçlerinden kaynaklanan emisyonlar (örneğin kimyasal reaksiyonlar)
- Kaçak emisyonlar: klima ve soğutma ekipmanlarındaki soğutucu akışkan sızıntıları, boru hatlarında metan kaçağı
Kapsam 1 genellikle kurumun en doğrudan müdahale edebileceği alandır; verimlilik yatırımları, yakıt değişimi ve süreç iyileştirmeleri bu kapsamdaki emisyonu doğrudan düşürür.
Kapsam 2: satın alınan enerji
Kapsam 2, kurumun satın alıp kullandığı elektriğin üretiminden doğan dolaylı emisyonlardır. Emisyon fiziksel olarak elektriğin üretildiği santralde oluşur, ancak o enerjiyi tüketen kurumun envanterinde Kapsam 2 olarak sayılır. GHG Protocol Kapsam 2 rehberi, satın alınan elektriğin yanında buhar, ısı ve soğutmayı da kapsar.
Kapsam 2 hesaplanırken genellikle konum ve piyasa temelli yaklaşımlar birlikte raporlanır. Konum temelli yöntem, elektriğin tüketildiği şebekenin ortalama emisyon yoğunluğunu kullanır. Piyasa temelli yöntem ise kurumun yaptığı sözleşmeleri, örneğin yenilenebilir enerji sertifikası ya da doğrudan alım anlaşmasını yansıtır. Hangi yöntemin hangi koşulda kullanılacağı güncel rehberden kontrol edilmelidir.
Kapsam 3: değer zinciri emisyonları
Kapsam 3, Kapsam 1 ve 2 dışındaki tüm dolaylı emisyonlardır; kurumun faaliyetlerinden kaynaklanır ama kurumun sahip olmadığı ya da kontrol etmediği kaynaklarda oluşur. Hem değer zincirinin yukarı akışını (satın alınan mal ve hizmetler, tedarikçi üretimi, çalışanların işe gidiş gelişi, iş seyahatleri, atık) hem de aşağı akışını (satılan ürünün kullanımı, ömür sonu işlemleri, dağıtım) kapsar.
Kapsam 3'ün payı sektöre göre çok farklıdır. Veri toplama zordur: tedarikçilerden bilgi istemek, ortalama emisyon faktörleri kullanmak ve tahmin yapmak gerekebilir. GHG Protocol'ün Kurumsal Standardında Kapsam 3 raporlaması isteğe bağlıdır; şirketler kendileri için anlamlı ve güvenilir veri bulunan kategorilere odaklanabilir. Bu yüzden Kapsam 3 sonuçlarını şirketler arasında doğrudan kıyaslamak her zaman doğru olmaz.
Örnek: bir gıda üreticisinin envanteri
Örneğin bir gıda üreticisi kapsam sınıflandırmasını şöyle yapar. Fabrikadaki kazanlarda yakılan doğal gaz ve şirket araçlarının yakıtı Kapsam 1'e girer. Fabrikanın şebekeden çektiği elektrik Kapsam 2'dir. Çiftçilerden alınan hammaddenin üretimi, ambalaj malzemesi, ürünün nakliyesi, ürünün perakendede soğutulması ve atıkların bertarafı ise Kapsam 3 kapsamındadır.
Bu örnekte şirket, Kapsam 1 ve 2'yi kendi kontrolünde azaltabilir: kazanı verimli hale getirmek, yenilenebilir enerji almak gibi. Kapsam 3 için ise tedarikçilerle çalışmak, ambalaj tasarımını değiştirmek veya düşük emisyonlu hammaddeye yönelmek gerekir. Böylece kapsam sınıflandırması, yalnızca hesap değil, aynı zamanda azaltım stratejisinin haritası olur.
Neden önemlidir?
Kapsam ayrımı, iklim raporlamasının ve hedef belirlemenin dayanağıdır. Yatırımcılar, düzenleyiciler ve müşteriler kurumların emisyonunu bu kapsamlarla sorar. Hedefler ve net sıfır yol haritaları kapsam bazında yazılır; örneğin önce Kapsam 1 ve 2'de azaltım, ardından Kapsam 3'te tedarik zinciriyle ortak çalışma hedeflenir.
Karbon nötr ya da net sıfır iddialarını değerlendirirken de önce kapsama bakmak gerekir: yalnızca Kapsam 1 ve 2'yi içeren bir beyan, değer zinciri emisyonlarını dışarıda bırakır. Hangi kapsamların dahil olduğu açıkça belirtilmelidir. Raporlama zorunlulukları ülkeye ve sektöre göre değişir; güncel düzenlemelere bakılmalıdır.
Mindset programlarında nerede çalışılır?
GHG Protocol Uygulamaları programı; GHG Protocol temel kavramlar ve kapsam, Kapsam 1 ve Kapsam 2 emisyon hesaplama teknikleri, Kapsam 3 emisyon hesaplama ve tedarik zinciri, envanter sistemi kurma ve veri yönetimi ile doğrulama ve güvence süreçleri modüllerini içerir.
Carbon Accounting Professional Sertifika programında karbon muhasebesi temelleri ve uluslararası çerçeveler, Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 emisyon ölçümü, bilim temelli hedefler ve net sıfır stratejisi ile doğrulama, bağımsız güvence ve raporlama modülleri yer alır.
İlgili Mindset programı
GHG Protocol Uygulamaları
Sık sorulan sorular
Kapsam 1, 2 ve 3 arasındaki en basit fark nedir?
Kapsam 1, kurumun kendi kaynaklarından çıkan doğrudan emisyondur. Kapsam 2, kurumun satın aldığı elektrik gibi enerjinin üretiminden doğan dolaylı emisyondur. Kapsam 3 ise kurumun değer zincirinde, ama kendi kontrolü dışında kalan kaynaklarda oluşan diğer tüm dolaylı emisyonlardır.
Kapsam 3 raporlaması zorunlu mudur?
GHG Protocol Kurumsal Standardı Kapsam 3'ü isteğe bağlı bir raporlama kategorisi olarak sunar. Ancak bazı düzenlemeler, yatırımcı beklentileri ve iklim hedefi girişimleri Kapsam 3'ün de kapsanmasını isteyebilir. Zorunluluk ülkeye, sektöre ve kurumun tabi olduğu düzenlemeye göre değişir; güncel gereklilikler yetkili kurumun kaynaklarından kontrol edilmelidir.
Elektrik tüketimi neden Kapsam 2'dir de Kapsam 1 değildir?
Çünkü emisyon, elektriğin tüketildiği kurumun tesisinde değil, elektriğin üretildiği santralde oluşur. Kurum o santrale sahip değildir ve onu kontrol etmez; ancak elektriği kullanarak üretime sebep olur. GHG Protocol bunu Kapsam 2 olarak sınıflar. Böylece santral kendi Kapsam 1 emisyonunu, elektrik tüketen kurum ise Kapsam 2 emisyonunu raporlar ve çifte sayım önlenir.
Bir kurum önce hangi kapsamı azaltmalıdır?
Genellikle kontrolün en yüksek olduğu Kapsam 1 ve Kapsam 2 ile başlanır; enerji verimliliği, yakıt değişimi ve yenilenebilir enerjiye geçiş etkili yollardır. Kapsam 3 ise tedarikçilerle ve müşterilerle ortak çalışmayı gerektirdiği için daha uzun vadelidir. Öncelik, emisyon envanterindeki payın büyüklüğüne ve azaltım olanağına göre belirlenir.