OLTP ve OLAP: İşlem Sistemi ile Analiz Sistemi Arasındaki Fark

OLTP ve OLAP nedir?

OLTP (Online Transaction Processing), günlük işlemleri hızlı ve güvenilir biçimde kaydeden sistemlerdir: bir sipariş girmek, hesaba para yatırmak, stok düşmek. OLAP (Online Analytical Processing) ise geniş veri üzerinde sorgu, toplama ve karşılaştırma yaparak karar desteği sağlayan sistemlerdir: bölgeye göre satış, aylık eğilim, ürün kategorisi performansı.

Kısaca: OLTP işi yürütür, OLAP işi anlamaya yarar. İkisi farklı sorulara cevap verdiği için farklı biçimde tasarlanır.

Temel farklar

• Amaç: OLTP tek tek işlemleri kaydeder; OLAP toplu analiz yapar.
• Sorgu türü: OLTP kısa ve çok sayıda ekleme, güncelleme ve tekil okuma işler; OLAP az sayıda ama büyük okuma ve toplulaştırma sorguları çalıştırır.
• Veri modeli: OLTP normalleştirilmiş tablolarla tekrarı azaltır; OLAP çoğunlukla olgu ve boyut tablolarından oluşan boyutsal modelleri kullanır.
• Veri kapsamı: OLTP güncel durumu tutar; OLAP geçmiş dahil geniş zaman aralığını tutar.
• Kullanıcı: OLTP'yi uygulama ve çalışanlar, OLAP'ı analist ve yöneticiler kullanır.
• Depolama: OLAP'ta çoğunlukla kolon tabanlı depolama ve önceden toplulaştırma kullanılır.

Örnek: bir perakende zinciri

Örneğin bir perakende zincirinde kasadaki satış ekranı OLTP sistemine yazar. Her satış anında, tutarlı biçimde kaydedilir. Aynı satış verileri düzenli aralıklarla bir veri ambarına aktarılır. Pazarlama ekibi buradan 'hangi bölgede hangi kategori geçen döneme göre düştü' sorusunu çalıştırır. Bu sorgu milyonlarca satırı tarar; OLTP veritabanında çalıştırılırsa kasa işlemlerini yavaşlatabilirdi.

Bu yüzden analiz yükü ayrı bir sistemde taşınır. Veri OLTP'den OLAP'a ETL ya da ELT hatlarıyla aktarılır.

OLAP küpü ve boyutsal analiz

OLAP'ın klasik görünümü çok boyutlu bir küptür: ölçüler (satış tutarı, adet) boyutlar (zaman, ürün, bölge) üzerinde toplanır. Analist bu küpte şu işlemleri yapar: ayrıntıya inme (yıldan aya), yukarı çıkma (aydan yıla), dilimleme ve zar atma (belirli boyut değerlerini seçme).

Modern analitik veri ambarları fiziksel küp yerine kolon tabanlı depolama ve hızlı toplulaştırma kullanır, ama düşünme biçimi aynıdır: olgular boyutlar etrafında analiz edilir.

Hangisi ne zaman seçilir?

Uygulamanın kayıt tuttuğu, eşzamanlı çok kullanıcının yazdığı ve tutarlılığın kritik olduğu yerde OLTP gerekir. Kayıtların geçmişe dönük analiz, raporlama ya da tahmin için kullanıldığı yerde OLAP gerekir. Çoğu kurumda ikisi birlikte bulunur; OLTP kaynak, OLAP hedef rolündedir.

Bazı sistemler iki yükü birlikte karşılamaya çalışır (hibrit çözümler), ama yük ayrımının nedenini anlamak, bu çözümlerin ne zaman uygun olduğunu değerlendirmeye yardım eder.

Sık yapılan hatalar

• Analiz sorgularını doğrudan işlem veritabanında çalıştırmak ve uygulamayı yavaşlatmak.
• Veri ambarını da OLTP gibi aşırı normalleştirmek; sorgular gereksiz birleştirmelerle yavaşlar.
• Geçmiş değişiklikleri takip etmemek; boyut verisi değiştiğinde eski raporların sonucu kayar. Bu durum için yavaş değişen boyut tekniklerine bakılır.
• Veri tazeliği beklentisini belirtmemek: OLAP verisi genellikle OLTP'nin biraz gerisindedir.

Mindset programlarında OLAP ve OLTP

Mindset kataloğunda bu ayrım ClickHouse ile Analitik Veri Ambarı (kolonlu depolama, tablo motorları, materialized view ve ön toplulaştırma), Azure Synapse Analytics (veri ambarı ve veri gölü) ve Boyutsal Modelleme ve Kimball Metodolojisi (olgu ve boyut tabloları tasarımı) programlarında işlenir.