Maddi olmayan duran varlık: yazılım, lisans ve marka gibi fiziksel olmayan varlıklar
Maddi olmayan duran varlığın tanımını, yazılım, lisans, marka ve geliştirme harcamalarının hangi koşullarda bu sınıfa girdiğini ve sonraki dönemlerde nasıl izlendiğini öğrenirsiniz.
Bir bakışta
- Maddi olmayan duran varlık, fiziksel özelliği olmayan, tanımlanabilir parasal olmayan varlıktır. Tanımlanabilirlik, varlığın işletmeden ayrılabilmesi ya da sözleşmesel veya yasal haklardan doğmasıyla sağlanır.
- Tipik örnekler yazılım, lisans, ticari marka, patent, film, telif hakkı ve ithalat kotalarıdır. Hepsi yalnız ölçütler sağlanırsa varlık olarak kaydedilir.
- Kayıt için gelecekte ekonomik fayda olasılığı ve güvenilir maliyet ölçümü gerekir. Aksi halde harcama gider yazılır.
- Şirket içinde üretilen marka ve müşteri listesi varlık olarak kaydedilmez. Geliştirme harcaması ise belirli ölçütler sağlanırsa aktifleştirilir.
- Sınırlı ömürlü varlıklar itfa edilir, sınırsız ömürlüler edilmez. Sınırsız ömürlü varlıklar her yıl değer düşüklüğü testine tabi tutulur.
Maddi olmayan duran varlık nedir?
Maddi olmayan duran varlık, fiziksel özelliği olmayan, tanımlanabilir parasal olmayan varlıktır. Tanımlanabilir olması, varlığın işletmeden ayrılıp satılabilir, devredilebilir ya da lisanslanabilir olması veya sözleşmesel ya da diğer yasal haklardan doğması demektir.
Bu varlıklar TMS 38'in, uluslararası karşılığıyla IAS 38'in kapsamındadır. Standart, kayıt ve ölçüm ölçütlerini koyar ve açıklama yükümlülükleri getirir. Bir kalemin bu sınıfa girmesi için hem varlık tanımını hem de kayıt ölçütlerini sağlaması gerekir.
Hangi kalemler bu sınıfa girer?
IFRS Vakfı'nın IAS 38 özeti maddi olmayan varlıklara şu örnekleri verir: bilgisayar yazılımı, lisanslar, ticari markalar, patentler, filmler, telif hakları ve ithalat kotaları.
Bu liste, hem satın alınan hem de şirket içinde üretilen kalemleri kapsar; ancak ikincisi çok daha sıkı koşullara tabidir. Bir işletme birleşmesinde satın alınan şerefiye ise IAS 38'in değil IFRS 3'ün konusudur. Şirket içinde üretilen şerefiye IAS 38'in kapsamındadır ama tanımlanabilir bir kaynak olmadığı için varlık olarak kaydedilmez.
Kayıt ölçütleri
Bir kaleme yapılan harcama, kalem maddi olmayan varlık tanımını karşılamıyorsa gider yazılır. Tanımı karşılasa bile iki koşul daha aranır: varlıktan gelecekte ekonomik fayda elde edilmesi olası olmalı ve varlığın maliyeti güvenilir biçimde ölçülebilmelidir.
Bu iki koşul sağlandığında varlık ilk kayıtta maliyetiyle ölçülür. Sonraki dönemlerde çoğunlukla maliyetten birikmiş itfa ve değer düşüklüğü düşülerek izlenir. Standart, yalnız istisnai durumlarda, aktif piyasa bulunduğunda gerçeğe uygun değerin kullanılmasına izin verir.
Şirket içinde üretilenler: araştırma ve geliştirme
Şirket içinde varlık üretmenin maliyetini işletmenin olağan faaliyetlerinden ya da şerefiyeden ayırmak genellikle zordur. Bu nedenle şirket içinde üretilen markalar, yayın başlıkları, müşteri listeleri ve benzer kalemler varlık olarak kaydedilmez.
Diğer şirket içi üretilen varlıkların maliyeti araştırma ve geliştirme aşamalarına ayrılır. Araştırma harcamaları gider yazılır. Geliştirme harcamaları ise standardın belirlediği ölçütleri sağlıyorsa varlığın maliyeti olarak aktifleştirilir. Örneğin şirket içinde geliştirilen bir yazılımın uygulanabilirliği gösterilmeden önceki araştırma harcamaları gider, sonraki geliştirme harcamaları ölçütler sağlanırsa maliyet kabul edilir.
Sonraki ölçüm: itfa ve değer düşüklüğü
Faydalı ömrü sınırlı olan maddi olmayan varlık itfa edilir ve değer düşüklüğü testine tabidir. Maliyet, varlığın faydalı ömrü boyunca dönemlere dağıtılır. Örneğin sınırlı süreli bir yazılım lisansı, süresi boyunca itfa edilir.
Faydalı ömrü sınırsız olan varlık ise itfa edilmez, ancak her yıl değer düşüklüğü testine tabi tutulur. Varlık elden çıkarıldığında oluşan kâr veya zarar, kâr veya zarar tablosuna yansıtılır.
Küçük bir örnek: yazılım hizmeti sunan şirket
Bir şirket birkaç farklı kalemle karşılaşır. Satın aldığı ve uzun süre kullanacağı bir kurumsal yazılım lisansı tanımlanabilir olduğu ve fayda sağlayacağı için varlık olarak kaydedilir ve lisans süresince itfa edilir.
Kendi satış ekibinin yıllarca derlediği müşteri listesi ise şirket içinde üretildiği için bilançoya varlık olarak girmez. Yeni bir ürün için yürütülen ön araştırmanın harcamaları gider yazılır. Aynı ürünün sonraki geliştirme çalışması ise standart ölçütleri karşılarsa varlığın maliyetine eklenir.
Sık yapılan hatalar
Maddi olmayan varlıklar, değerinin kolay görülmemesi nedeniyle hatalara açıktır:
- Şirket içinde üretilen markayı ya da müşteri listesini varlık yapmak.
- Araştırma ile geliştirmeyi ayırmadan bütün proje harcamasını aktifleştirmek.
- Sınırsız ömürlü varlığı itfa etmek ya da yıllık değer düşüklüğü testini atlamak.
- Satın alınan şerefiyeyi bu standardın kapsamında sanmak.
- Bir yazılım harcamasının hangi bölümünün geliştirme, hangisinin bakım olduğunu ayırmamak.
Finansal raporlama programlarında yeri
UMS TMS ve UFRS TFRS finansal raporlama standartları programının TMS 38 başlığı, maddi olmayan varlıkların kayıt ve ölçümünü ele alır. Yazılım, lisans ve geliştirme harcamaları olan şirketlerde finansal tabloları hazırlayan ekipler için uygundur.
İlgili Mindset programı
UMS TMS - UFRS TFRS (Finansal Raporlama Standartları Programı)
Sık sorulan sorular
Yazılım her zaman maddi olmayan duran varlık mıdır?
IAS 38 bilgisayar yazılımını maddi olmayan varlık örnekleri arasında sayar. Ancak satın alınan yazılım ile şirket içinde geliştirilen yazılımın muamelesi farklıdır; ikincisinde araştırma gider yazılır, geliştirme ise ölçütler sağlanırsa aktifleştirilir. Donanımın ayrılmaz bir parçası olan yazılım gibi özel durumlar ayrıca değerlendirilir.
Maddi olmayan duran varlık ile maddi duran varlık arasındaki fark nedir?
Maddi duran varlıklar fiziksel kalemlerdir; makine ya da bina gibi, birden fazla dönemde kullanılır. Maddi olmayan varlıkların fiziksel özelliği yoktur. Maddi duran varlıklar TMS 16 kapsamındadır, maddi olmayanlar TMS 38 kapsamındadır. Maliyetin dağıtımı birinde amortisman, diğerinde çoğunlukla itfa olarak anılır.
Şerefiye maddi olmayan duran varlık mıdır?
Bir işletme birleşmesinde satın alınan şerefiye bilanço açısından varlıktır ancak IAS 38'in değil IFRS 3'ün kapsamındadır. Şirket içinde üretilen şerefiye IAS 38 kapsamına girer, fakat tanımlanabilir bir kaynak olmadığı için varlık olarak kaydedilmez.
Faydalı ömür nasıl belirlenir?
Faydalı ömür, varlığın kuruluşa net nakit girişi sağlaması beklenen süreye göre belirlenir ve sınırlı ya da sınırsız olarak sınıflandırılır. Sınırlı ömürlü varlık itfa edilir. Ömrün belirlenmesinde sözleşmesel ve yasal haklar, teknolojik eskime ve piyasa koşulları gibi etkenler dikkate alınır.