Kuralcı analitik: tahminden sonra hangi eylemin seçileceğini önermek

Kuralcı analitik nedir?

Kuralcı analitik (prescriptive analytics), veriyi yalnız anlatmakla ya da geleceği öngörmekle kalmayıp hangi eylemin seçilmesi gerektiğini öneren analitik türüdür. Sorduğu soru ne oldu ya da ne olacak değil, ne yapmalıyız sorusudur.

Gartner'ın iş analitiği çerçevesi, kuralcı analitiği tanımlayıcı, tanısal ve tahmine dayalı analitikle birlikte analitik yetenekler arasında sayar. Çerçeve ayrıca karar yeteneklerinin arasında, belirli bilinen karar senaryolarında kararları optimize eden akıllı karar otomasyonunu ve seçenekler arasındaki dengeyi göstermek için senaryo modelleme ve simülasyonu anar. Kuralcı analitik bu iki fikrin ortak noktasında durur.

Tahminden öneriye: üç analitik türü yan yana

Üç tür aynı veri hattını farklı bir noktadan kullanır. Tanımlayıcı analitik geçmişte olanı özetler. Tahmine dayalı analitik, geçmiş örüntülerden geleceği öngörür. Kuralcı analitik ise bu öngörüyü alır ve elde edilebilecek sonuçları kıyaslayarak eylem önerir.

Örneğin tahmin modeli gelecek hafta bir bölgede talebin artacağını söyler. Kuralcı katman, depo kapasitesini, taşıma süresini ve bütçeyi hesaba katarak o bölgeye ne kadar ve hangi depodan mal gönderileceğini önerir.

Nasıl çalışır?

Kuralcı bir çözüm genellikle dört parçadan oluşur. Önce bir tahmin ya da mevcut durum bilgisi alınır. Sonra karar hedefi, örneğin maliyeti en aza indirmek ya da hizmet seviyesini korumak, ve kısıtlar tanımlanır. Ardından olası seçenekler optimizasyonla ya da simülasyonla değerlendirilir. Sonunda en uygun görünen eylem, gerekçesiyle birlikte karar vericiye sunulur.

Burada belirleyici olan, hedefin ve kısıtların doğru kurulmasıdır. Model yalnız kendisine söylenen hedefi iyileştirir; yanlış tanımlanmış bir hedef, matematiksel olarak mükemmel ama işe yaramaz bir öneri üretir.

Küçük bir örnek: müşteri kaybını azaltma kampanyası

Bir telekom operatörünün tahmin modeli, bazı abonelerin yakın zamanda hattını bırakabileceğini öngörüyor. Yalnızca tahminle ekip, riskli aboneleri listeler ve hepsine aynı teklifi gönderir.

Kuralcı yaklaşımda ek bilgiler devreye girer: her abonenin kalma ihtimalini artıracak olası teklifler, teklifin maliyeti, kampanya bütçesi ve aynı kişiye üst üste teklif gönderme sınırı. Model, bütçe içinde en çok aboneyi tutacak teklif dağılımını önerir. Aynı listeden farklı kişilere farklı teklifler çıkar; kampanya ekibi öneriyi gözden geçirip onaylar.

Sınırlar ve dikkat edilecekler

Kuralcı analitik güçlüdür ama bazı koşullara bağlıdır:

• Tahmin kalitesine bağımlıdır: öngörü zayıfsa öneri de kırılgandır.
• Hedef tek boyutluysa yanıltabilir: yalnız maliyeti düşüren bir model hizmet kalitesini göz ardı edebilir.
• Kısıtların güncel tutulması gerekir: kapasite ya da kural değiştiğinde öneri eskir.
• Açıklanabilirlik önemlidir: karar verici, önerinin neden bu olduğunu anlamadan ona güvenmez.
• Yüksek riskli kararlarda insan onayı gerekir; öneriyle otomatik uygulama arasındaki sınırı kuruluş bilinçli çizmelidir.

Nerelerde kullanılır?

Kuralcı analitik, çok sayıda tekrar eden ve kısıtlı kaynakla verilen kararların olduğu alanlarda anlam kazanır. Rota ve sevkiyat planlaması, stok ve ikmal kararları, personel vardiya çizelgeleri, fiyat ve indirim kararları ile pazarlama bütçesinin dağılımı tipik örneklerdir.

Karar sayısı az ve her biri benzersizse çoğu zaman bir kuralcı çözüm kurmaya değmez; deneyimli bir analist ve tahmine dayalı bir rapor yeterli olabilir.

Mindset programlarında nerede çalışılır

Yapay Zeka Destekli İş Analitiği Uzmanlık Programının tahminleme ve stratejik planlama modülü, öngörü üreten analistlerin sonuçlarını planlama ve karar süreçlerine bağlamak isteyen analistler ve yöneticiler için uygundur.