FIFO, LIFO ve FEFO: Stok Hangi Sırayla Çıkar?

FIFO, LIFO ve FEFO nedir?

FIFO, LIFO ve FEFO, depodaki stokların hangi sırayla kullanılacağını ya da satılacağını belirleyen stok çıkış kurallarıdır. Aynı ürünün farklı zamanlarda depoya girmiş partileri olduğunda, "hangi parti önce çıkar" sorusunun yanıtını verirler.

FIFO (First In, First Out, ilk giren ilk çıkar): Depoya ilk giren parti ilk çıkar. LIFO (Last In, First Out, son giren ilk çıkar): Depoya en son giren parti ilk çıkar. FEFO (First Expired, First Out, ilk sona eren ilk çıkar): Son kullanma tarihi en yakın olan parti, depoya giriş sırasına bakılmaksızın ilk çıkar.

Bu kurallar hem fiziksel akışı (depoda hangi parti rafın önünde duracak, hangisi sevk edilecek) hem de değerleme mantığını (çıkan stokun hangi maliyetle kayda geçeceği) ilgilendirir. Fiziksel akış ve değerleme her zaman aynı olmak zorunda değildir.

Yöntemlerin farkı

Ölçüt: Çıkış sırası. FIFO giriş tarihine, LIFO ters giriş tarihine, FEFO son kullanma tarihine göre çıkarır.

Ölçüt: Uygun ürünler. FIFO ve FEFO bozulabilir, tarihe bağlı ürünlerde (gıda, ilaç, kimyasal) fiziksel akış için doğal seçimdir. LIFO fiziksel olarak, son giren ürünün kolay erişilebildiği ürünlerde (dökme malzeme, üst üste istiflenen paletler) ortaya çıkabilir.

Ölçüt: Eskime ve fire riski. FIFO eski stoğun rafta kalmasını önler. LIFO eski stoğu rafın dibinde unutturabilir, eskime ve fire riskini artırır. FEFO tarihe bağlı ürünlerde fireyi en aza indirmeyi hedefler.

Ölçüt: Maliyet kaydı. FIFO'da çıkan stok eski, kalan stok yeni maliyetle değerlenir. LIFO'da tersine, çıkan stok yeni maliyetle, kalan stok eski maliyetle değerlenir. Fiyatların değiştiği dönemlerde bu fark kâr ve stok değerini etkiler.

Ölçüt: Operasyonel karmaşıklık. FIFO basittir. FEFO, parti ve tarih takibini gerektirir. LIFO muhasebe tercihi olarak ayrı kurallar gerektirir.

Örnek: Süt ürünü deposu

Örneğin bir depoda aynı yoğurt ürününün farklı tarihlerde gelmiş partileri var: eski parti daha önce girmiş, yeni parti daha sonra girmiş. Ancak üretici, yeni partiyi daha kısa raf ömrüyle teslim etmiş olabilir. Bu durumda FIFO eski partiyi, FEFO ise son kullanma tarihi daha yakın olan yeni partiyi önce çıkarır.

Kurallar çakışınca doğru seçim ürünün doğasına bağlıdır. Taze ve tarihe duyarlı ürünlerde FEFO, tüketiciye ulaşan ürünün güvenli ve taze olmasını sağlar. Tarih riski taşımayan paketli sanayi ürünlerinde FIFO yeterlidir; çünkü sıra, giriş tarihiyle uyumludur.

Depo uygulamasında rafın bir yüzünden giren, diğer yüzünden çıkan raf düzenleri (akış raflar), FIFO'yu fiziksel olarak sağlamanın pratik yollarından biridir. FEFO ise depo yönetim sistemi ya da stok kayıtlarındaki parti ve son kullanma tarihi bilgisiyle yönetilir.

Muhasebe tarafında FIFO ve LIFO

Stok değerlemesinde FIFO ve LIFO, çıkan stokun maliyetinin hesaplanma yöntemleridir. Fiyatların yükseldiği bir dönemde FIFO, daha eski ve düşük maliyetle çıkış kaydeder; bu da genellikle daha yüksek brüt kâr ve daha yüksek stok değeri gösterir. LIFO ise daha yeni, daha yüksek maliyeti çıkışa yazar; kâr daha düşük görünür.

Hangi değerleme yönteminin kullanılabileceği muhasebe standartlarına ve vergi mevzuatına bağlıdır, ülkeden ülkeye ve çerçeveden çerçeveye değişir. Bu yüzden uygulamada yöntem seçimi, şirketin mali müşaviri ya da finans ekibiyle, geçerli düzenlemeye bakılarak yapılır.

Önemli olan, fiziksel akış kuralı ile maliyet değerleme yönteminin ayrı kavramlar olduğunu bilmektir. Depoda FEFO ile çalışıp muhasebede başka bir yöntemle değerleme yapmak mümkündür.

Doğru yöntem nasıl seçilir?

Seçim şu sorularla başlar: Ürün bozulur mu ya da son kullanma tarihi var mı? Tarih varsa FEFO ilk aday olur. Ürün eskirse kullanım değeri düşüyor mu, modası geçiyor mu, teknolojik olarak eskiyor mu? Öyleyse FIFO eski stoğu önce eritir.

Fiziksel erişim kısıtları da etkilidir. Üst üste istiflenen ve yalnızca üstten alınabilen ürünlerde LIFO kendiliğinden oluşabilir; bu risk bilinçli yönetilmelidir.

Ayrıca izlenebilirlik de belirleyicidir. FEFO ve FIFO'nun etkin uygulanması için parti numarası, giriş tarihi ve gerekirse son kullanma tarihinin kayıtlı olması gerekir. Kayıt disiplini olmayan bir depoda iyi bir kural bile sahada uygulanamaz.

İlgili kavramlar ve Mindset programları

FIFO, LIFO ve FEFO; stok devir hızı, güvenlik stoğu, envanter sayımı ve fire yönetimiyle birlikte düşünülür. Çıkış sırası doğru yönetilmezse bozulma ve eskime kaynaklı kayıplar artar.

Mindset kataloğunda Stok ve Depo Yönetimi programı stok yönetimi temelleri, depo düzeni ve raf yönetimi, malzeme akışı, envanter sayımı ve fark yönetimi gibi modül başlıklarını içerir. Perakendede Stok ve Kayıp Yönetimi programı ise stok yönetimi temelleri, kayıp türleri ve tespit yöntemleri ile envanter sayım süreçlerini ele alır.