Aktifleştirme: harcamayı gider yazmak yerine varlık olarak kaydetmek
Bir harcamanın ne zaman gider, ne zaman varlık sayıldığını, aktifleştirme ölçütlerini ve maddi ile maddi olmayan varlıklarda nelerin maliyete dahil edildiğini öğrenirsiniz.
Bir bakışta
- Aktifleştirme, harcamanın o dönemin gideri yerine bilançoda varlık olarak kaydedilmesidir. Varlığın maliyeti, kullanım ömrü boyunca amortisman ya da itfa yoluyla dönemlere yayılır.
- Ölçüt, gelecekte ekonomik fayda olasılığı ve maliyetin güvenilir ölçülebilmesidir. İkisi birlikte sağlanmazsa harcama gider yazılır.
- Maliyet yalnız satın alma bedeli değildir. Varlığı kullanıma hazır hale getiren doğrudan maliyetler de maliyete eklenir.
- Araştırma gider yazılır, geliştirme ölçütler sağlanırsa aktifleştirilir. Şirket içinde üretilen marka ve müşteri listesi ise varlık olarak kaydedilmez.
Aktifleştirme nedir?
Aktifleştirme, bir harcamanın yapıldığı dönemin gideri olarak kaydedilmek yerine bilançoda varlık olarak muhasebeleştirilmesidir. Bir harcama gider yazıldığında o dönemin kârını doğrudan azaltır. Varlık olarak kaydedildiğinde ise maliyeti, varlığın faydalı olduğu dönemlere amortisman ya da itfa yoluyla yayılır.
Amaç, harcamayı yarar sağladığı dönemle eşleştirmektir. Birkaç yıl hizmet verecek bir makinenin bedelinin tamamını satın alındığı yılın giderine yazmak, o yılı gereğinden kötü, sonraki yılları gereğinden iyi gösterir.
Aktifleştirme ölçütü: fayda ve güvenilir ölçüm
Uluslararası standartlar, harcamanın varlık olarak kaydedilmesi için iki koşulu birlikte arar. Birincisi, varlıkla ilişkili gelecekteki ekonomik faydanın kuruluşa akması olasılığının yüksek olmasıdır. İkincisi, varlığın maliyetinin güvenilir biçimde ölçülebilmesidir. İkisi birden sağlanmıyorsa harcama gider yazılır.
Bu mantık hem maddi duran varlıklarda hem maddi olmayan duran varlıklarda geçerlidir. Farklı olan, hangi harcamaların maliyete dahil edilebileceğidir; bu ayrım sonraki bölümlerde ele alınır.
İki ölçüt birlikte sağlanmazsa harcama gider yazılır
Gider mi varlık mı?
- Gelecekte fayda olası ve maliyet güvenilir ölçülebiliyorVarlık olarak aktifleştirilirMaliyet, kullanım ömrü boyunca amortisman ya da itfa ile dağıtılır.
- Fayda belirsiz ya da maliyet güvenilir ölçülemiyorDönem gideri olarak yazılırHarcama yapıldığı dönemin kârını azaltır.
- Harcama bir araştırma aşamasına aitDönem gideri olarak yazılırAraştırma harcaması oluştuğu anda gider kaydedilir.
- Harcama ölçütleri karşılayan bir geliştirme aşamasına aitVarlığın maliyeti olarak aktifleştirilirStandardın belirlediği geliştirme ölçütlerinin sağlanması şarttır.
Maddi duran varlıkta maliyete neler girer?
Maddi duran varlık, üretimde ya da hizmet sunumunda, kiralamada ya da idari amaçla kullanılmak üzere elde tutulan ve birden fazla dönemde kullanılması beklenen fiziksel kalemlerdir. TMS 16 bu varlıkların kayda alınmasını, ilk ölçümünü ve amortismanını düzenler; uluslararası karşılığı IAS 16'dır.
Maliyet, ticari iskonto ve indirimler düşüldükten sonra ithalat vergileri ve geri alınamayan alım vergileri dahil satın alma bedelini içerir. Bunun yanında varlığı yönetimin amaçladığı biçimde çalışabilir konum ve duruma getirmek için yapılan doğrudan maliyetler eklenir. Varlığın sökülmesi, kaldırılması ve alanın eski haline getirilmesine ilişkin tahmini maliyet de, stok üretimiyle ilgili değilse maliyete girer.
Maddi olmayan varlıkta araştırma ve geliştirme
Maddi olmayan duran varlıklar TMS 38'in, uluslararası karşılığıyla IAS 38'in konusudur. Standarda göre bir kaleme yapılan harcama, kalem varlık tanımını karşılıyor ve yukarıdaki iki ölçüt sağlanıyorsa aktifleştirilir; aksi halde gider yazılır.
Şirket içinde varlık üretmenin maliyetini işletmenin olağan faaliyetlerinden ya da şerefiyeden ayırmak çoğu zaman zordur. Bu nedenle şirket içinde üretilen markalar, yayın başlıkları, müşteri listeleri ve benzeri kalemler varlık olarak kaydedilmez. Diğer şirket içi varlıklarda ise harcama araştırma ve geliştirme aşamasına ayrılır. Araştırma harcaması gider yazılır. Geliştirme harcaması, standardın belirlediği ölçütleri karşılıyorsa varlığın maliyeti olarak aktifleştirilir.
Küçük bir örnek: yazılım şirketi
Bir şirket yeni bir ürün için iki ayrı çalışma yürütüyor. İlkinde hangi teknolojinin uygun olabileceğini inceleyen bir ön çalışma var; bu araştırma aşamasıdır ve harcamalar oluştuğu dönemde gider yazılır.
İkincisinde teknik olarak uygulanabilirliği gösterilmiş bir ürünün gerçek yazılımı geliştiriliyor. Standardın geliştirme ölçütlerinin sağlandığı belgelenirse bu harcamalar ürünün maliyeti olarak aktifleştirilir ve ürün satışa çıkınca faydalı ömrü boyunca itfa edilir. Aynı şirket pazarlama için müşteri listesini kendi kaynaklarıyla hazırlamışsa bu liste bilançoya varlık olarak girmez.
Sık yapılan hatalar
Aktifleştirme kararı, kârı yönetmek için değil ölçütlerin sağlanıp sağlanmadığına bakılarak verilmelidir. Sık görülen hatalar şunlardır:
- Maliyeti yalnız fatura bedeli sanmak ve kullanıma hazırlama maliyetlerini atlamak.
- Araştırma ile geliştirmeyi ayırmadan tüm proje harcamasını tek kalemde aktifleştirmek.
- Şirket içinde üretilen marka ya da müşteri listesi gibi kalemleri varlık yapmak.
- Ölçütlerin sağlandığını belgelemeden geliştirme maliyeti aktifleştirmek.
- Faydalı ömür ve amortisman yöntemini sonradan gözden geçirmemek.
Finansal raporlama programlarında yeri
UMS TMS ve UFRS TFRS finansal raporlama standartları programının TMS 16 ve TMS 38 başlıkları, aktifleştirme kararlarını verecek muhasebe ve finans ekipleri için kurulmuştur. Maddi ve maddi olmayan varlıkların kayıt ve ölçümünü standardın kendi mantığıyla çalışmak isteyenler için uygundur.
İlgili Mindset programı
UMS TMS - UFRS TFRS (Finansal Raporlama Standartları Programı)
Sık sorulan sorular
Aktifleştirme ile amortisman arasındaki fark nedir?
Aktifleştirme, harcamanın varlık olarak kaydedilmesi kararıdır. Amortisman, bu varlığın maliyetinin kullanım ömrü boyunca dönemlere dağıtılmasıdır. Önce aktifleştirme yapılır, sonra her dönem amortisman ya da maddi olmayan varlıkta itfa gideri yazılır. Gider yazılan harcamada böyle bir dağıtım yoktur.
Küçük tutarlı harcamalar da aktifleştirilir mi?
Standart ölçütü tutar değil, varlık tanımı ve kayıt koşullarıdır. Uygulamada kuruluşlar, önemsiz tutarlı kalemleri doğrudan gider yazmak için kendi muhasebe politikalarında bir eşik belirler. Bu eşik, finansal tabloların doğru sunumunu bozmayacak şekilde ve tutarlı biçimde uygulanmalıdır.
Aktifleştirilen bir maliyet sonradan gidere dönebilir mi?
Evet. Varlığın faydası beklenenden düşük çıkarsa değer düşüklüğü testi bu durumu ortaya koyar ve fark gider olarak yansıtılır. Ayrıca varlık satıldığında ya da kullanımdan çıkarıldığında kalan defter değeri kâr veya zarara aktarılır. Yani aktifleştirme maliyeti kalıcı olarak saklamaz, zamana yayar.
Aktifleştirme vergi açısından da aynı mıdır?
Bu sayfa finansal raporlama kavramını anlatır. Vergi mevzuatının amortisman ve gider kabulüne ilişkin kuralları finansal raporlamadan farklı olabilir ve ayrıca değerlendirilmelidir. Uygulamada bir harcamanın hem finansal tablolarda hem de vergi beyanında nasıl işleneceği için güncel mevzuata ve uzman görüşüne başvurulur.