Birim Fiyat Sözleşme ile Götürü Bedel Sözleşme: Miktar Riski Kimde?

Ortak zemin: iki sözleşme de bedelin nasıl oluşacağını tanımlar

Birim fiyat ve götürü bedel, bir yapım işinin bedelinin nasıl hesaplanacağını belirleyen iki temel sözleşme türüdür. Özel sektör inşaat sözleşmelerinde de kullanılırlar, ama tanımları en açık biçimde kamu ihale mevzuatında yer alır. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'nun sözleşme türlerini düzenleyen maddesi, yapım işleri için iki türü şöyle tarif eder.

Anahtar teslimi götürü bedel sözleşme, uygulama projeleri ve bunlara ilişkin mahal listelerine dayalı olarak, işin tamamı için isteklinin teklif ettiği toplam bedel üzerinden düzenlenir. Birim fiyat sözleşme ise ön veya kesin projelere ve bunlara ilişkin mahal listeleri ile birim fiyat tariflerine dayalı olarak, idarece hazırlanmış cetveldeki her bir iş kaleminin miktarı ile bu kalemler için teklif edilen birim fiyatların çarpımı sonucu bulunan toplam bedel üzerinden düzenlenir.

İki tanımın farkı tek bir kelimede saklıdır: proje. Götürü bedel, yapının her ayrıntısının belirlendiği uygulama projesini ister; çünkü yüklenici işin tamamına tek fiyat veriyorsa, işin tamamının ne olduğu baştan net olmalıdır. Birim fiyat ise ön ya da kesin proje aşamasında, miktarların henüz kesinleşmediği işlerde kullanılabilir.

Ölçüt ölçüt birim fiyat ve götürü bedel

• Ölçüt: Teklifin biçimi. Birim fiyat: idarenin cetvelindeki her iş kalemi için ayrı birim fiyat; toplam, miktarlarla çarpılarak bulunur. / Götürü bedel: işin tamamı için tek toplam bedel.
• Ölçüt: Proje olgunluğu. Birim fiyat: ön veya kesin proje, mahal listeleri ve birim fiyat tarifleri. / Götürü bedel: uygulama projeleri ve mahal listeleri.
• Ölçüt: Miktar riski. Birim fiyat: gerçekleşen miktar arttıkça bedel artar; miktar tahmin hatasının sonucu ağırlıkla idareye kalır. / Götürü bedel: projede tarif edilen işin miktarı yüklenicinin teklifinin içindedir; metraj hatası ağırlıkla yükleniciye kalır.
• Ölçüt: İdarenin maliyet öngörüsü. Birim fiyat: sözleşme bedeli bir tahmindir, kesin maliyet iş bittikçe ortaya çıkar. / Götürü bedel: toplam bedel baştan bellidir; sapma esas olarak iş artışı ya da eksilişi ve sözleşmede öngörülmüşse fiyat farkı gibi mekanizmalarla doğar.
• Ölçüt: İş artışı sınırı (kamu). Birim fiyat: 4735 sayılı Kanun'a göre öngörülemeyen durumlarda zorunlu iş artışı sözleşme bedelinin yüzde yirmisine kadar aynı yükleniciye yaptırılabilir; Cumhurbaşkanı bu oranı sözleşme bazında yüzde kırka kadar artırmaya yetkilidir. / Götürü bedel: aynı koşullarla sözleşme bedelinin yüzde onuna kadar.
• Ölçüt: Uygun iş türü. Birim fiyat: zemin koşulları, güzergâh ya da onarım kapsamı baştan kesinleşemeyen işler. / Götürü bedel: tasarımı tamamlanmış, kapsamı net bina ve benzeri işler.
• Ölçüt: Uyuşmazlık odağı. Birim fiyat: ölçüm, metraj ve yeni birim fiyat tespiti. / Götürü bedel: kapsam yorumu; projede gösterilen ile gösterilmeyen işin ayrımı.

Kamu ihalesinde hangisi zorunlu? Uygulama projesi sorusu

Kamu yapım işlerinde seçim büyük ölçüde idarenin takdirine bırakılmamıştır. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'na göre yapım işlerinde uygulama projeleri yapılmadan ihaleye çıkılamaz ve uygulama projesi bulunan yapım işlerinde anahtar teslimi götürü bedel teklif alınarak ihale yapılması zorunludur.

Kanun bu kuralın istisnalarını da sayar. İşin özgün ve karmaşık olması nedeniyle teknik ve mali özellikleri gerekli netlikte belirlenemiyorsa ön veya kesin proje üzerinden ihaleye çıkılabilir. Doğal afetler nedeniyle uygulama projesi için yeterli süre bulunmayan işler de bu kapsamdadır. Her türlü onarım işi ile yapım sırasında belirli aşamalarda arazi ve zemin etüdü gerekmesi ya da imar ve güzergâh değişikliği ihtimali nedeniyle ihaleden önce uygulama projesi yapılamayan işlerde, bina işleri hariç, kesin proje üzerinden ihaleye çıkılabilir; bu işlerin uygulama projesi yapılabilen kısımları için götürü bedel, yapılamayan kısımları için birim fiyat teklif alınabilir.

Yani kamuda soru, 'hangisi daha avantajlı' değil, 'uygulama projesi hazır mı ve hazırlanamıyorsa hangi istisnaya giriyor' sorusudur.

Aynı iş iki sözleşmede: istinat duvarı örneği

Bir belediye, yamaçtaki bir yolu korumak için istinat duvarı yaptıracak. Zemin etütleri tamamlanmamış, kazının hangi derinlikte sağlam zemine ulaşacağı belli değil.

Birim fiyat sözleşmede idare kazı, beton, donatı, kalıp ve drenaj kalemlerini tahmini miktarlarıyla cetvele yazar; yükleniciler her kalem için birim fiyat verir. Kazı sırasında sağlam zemin beklenenden derinde çıkarsa, artan kazı ve beton miktarı ölçülerek hakedişe girer ve teklif edilen birim fiyatlarla ödenir. Miktar belirsizliğinin bedelini idare öder; yüklenici fiyatını yalnız birim başına maliyetine göre verir.

Aynı iş götürü bedelle ihale edilseydi, yüklenici kazının nereye kadar gideceğini bilmeden tek bir toplam bedel vermek zorunda kalırdı. Ya belirsizliği fiyatına güvenlik payı olarak ekler ve idare gereğinden fazla öder, ya da düşük teklif verip kazı derinleştiğinde zarar eder ve uyuşmazlık başlar. Üstelik kamu ihalesinde uygulama projesi olmadan götürü bedelle ihaleye çıkmak, 4734 sayılı Kanun'daki kural nedeniyle mümkün de değildir.

Buna karşılık uygulama projesi tamamlanmış bir okul binasında götürü bedel, idareye baştan bilinen bir toplam maliyet ve daha az ölçüm tartışması sağlar.

Yüklenici ve idare açısından sık hatalar

Götürü bedel işlerde yüklenicinin en sık hatası, teklif hazırlarken uygulama projesini ve mahal listesini kendi metrajıyla kontrol etmemektir. Projede gösterilen ama keşif özetinde atlanan bir imalat, toplam bedelin içinde sayılabilir ve sonradan ayrıca ödenmesi tartışmalı hâle gelir. İdarenin hatası ise uygulama projesini yetersiz ayrıntıyla hazırlayıp götürü bedelle ihaleye çıkmaktır; eksik proje, yapım sırasında değişiklik ve iş artışı taleplerine dönüşür.

Birim fiyat işlerde idarenin en sık hatası, cetveldeki miktarları gerçekçi olmayan biçimde tahmin etmektir. Miktarlar düşük yazılırsa sözleşme bedeli gerçek maliyetin altında kalır ve iş artışı sınırı hızla dolar. Yüklenicinin hatası ise dengesiz fiyatlamadır: miktarının artacağını öngördüğü kalemlere yüksek, azalacağını öngördüğü kalemlere düşük birim fiyat vermek. Bu strateji, idarenin teklif değerlendirmesinde ve yapım sırasında ciddi tartışmalara yol açabilir.

Her iki sözleşme türünde de ölçüm ve hakediş kayıtlarının düzenli tutulması, değişikliklerin yazılı onayla yapılması ve sözleşme ile eklerindeki öncelik sırasının bilinmesi, uyuşmazlık riskini belirgin biçimde azaltır.

Sözleşme yapılarını Mindset programlarında nerede çalışırsınız

İnşaat Proje Yöneticiliği Sertifika Programı, sözleşme yapıları ve teslimat modelleri modülünü keşif, metraj ve maliyet tahmini, hakediş ve değişiklik emri yönetimi ile ihale ve tedarik yönetimi modülleriyle birlikte ele alır; proje yöneticisinin hangi sözleşme türünde hangi riski izleyeceğini somutlaştırır. Keşif ve metraj tarafını derinleştirmek isteyenler için Keşif, Metraj ve Yaklaşık Maliyet Hazırlama programı tamamlayıcıdır.