Constructability review: tasarımın sahada yapılabilirliğini incelemek

Yapılabilirlik incelemesi neyi sorgular?

Tasarımcı, ürettiği çizimin yapılabilir olduğunu varsayar; uygulayıcı ise o çizimin sahada nasıl gerçekleşeceğini düşünür. Bu bakışlar çoğu zaman örtüşür, ama bazen örtüşmez: bir detay çizimde temiz görünürken kalıp sökümüne yer bırakmaz, bir boru geçişi iskele kurulamayacak kadar dar bir şafta düşer, bir çelik düğüm noktası vinç erişimi olmadan monte edilemez. Yapılabilirlik incelemesi (constructability review) bu farkı imalat başlamadan görmek için yapılır.

İnceleme tasarıma itiraz etmek değildir; tasarımın uygulama koşullarına karşı sınanmasıdır. Sorulan temel soru şudur: bu tasarım, sahada mevcut yöntem, ekip, ekipman ve takvimle güvenli ve verimli biçimde yapılabilir mi?

Bu kavram, fizibilite çalışmasından ayrılmalıdır. Fizibilite, projenin ekonomik ve teknik olarak yapılıp yapılmayacağını sorar ve proje fizibilite etüdü hazırlama konusunda ele alınır. Yapılabilirlik incelemesi ise yapılmasına karar verilmiş bir projenin tasarımının nasıl inşa edileceğini sorgular. Bu konularda 'yapılabilirlik' sözcüğü geçebildiği için bu sınırı baştan çizmek gerekir.

Kim yapar, ne zaman yapılır?

İnceleme tek bir kişinin işi değildir; en iyi sonuç, tasarımı yapmamış ama uygulamayı bilen kişilerin bakışından gelir. Genellikle şu kişiler katkı verir. • Şantiye şefi ve saha mühendisleri; erişim, yerleşim ve imalat sırasını bilirler. • Teknik ofis mühendisi; çizimleri iyi tanır ve tasarımcı ile saha arasında köprü kurar. • Planlama mühendisi; montaj sırasını ve takvim etkisini değerlendirir. • Alt yükleniciler ve imalatçılar; kendi işlerinin uygulama sınırlarını bilirler. • İSG sorumlusu; yüksekte çalışma, kazı ve vinç kullanımı gibi güvenlik risklerini görür. • Tasarımcı; bulguları anlamak ve çözüm önermek için toplantıda yer alır.

Zamanlama kadar sıklık da önemlidir. En çok fayda, tasarımın hâlâ değiştirilebildiği erken evrelerde elde edilir. Tek seferlik, tasarım bittikten sonraki bir inceleme çoğu zaman geç kalır; bu yüzden tasarım evrelerinin her biri için bir gözden geçirme noktası konur. Tasarım yönetiminin evrelerle ilişkisi tasarım yönetimi sayfasında, model tabanlı koordinasyon ise BIM koordinasyon toplantısı sayfasında anlatılır.

İncelemede sorulan sorular

İyi bir inceleme rastgele gözlemle değil, kontrol soruları listesiyle yürür. Şu başlıklar çoğu yapı projesinde işe yarar. • Erişim: Elemanlar sahaya girebiliyor mu, yerleştirilebilir mi? Vinç, platform ya da asansör erişimi tasarlanan yerleşimle uyumlu mu? • Sıra: Bir eleman başkasının arkasında kalıp montajı engelleniyor mu? Bir iş bitmeden başka işin başlaması gerekiyor mu? • Yöntem: Önerilen kalıp, dökme, kaynak ya da bağlantı yöntemi mevcut ekip ve ekipmanla uygulanabilir mi? • Tolerans: Detay, sahada gerçekçi toleranslarla çalışıyor mu? Birleşimler küçük sapmaları kaldırabilir mi? • Bakım ve sökülebilirlik: Ekipman değişimi için yer var mı? • Güvenlik: Detay, güvenli çalışma yöntemi sunuyor mu, yoksa riskli bir uygulama mı gerektiriyor? • Çakışma: Disiplinler arasında geçişler ve boşluklar yeterli mi? Bu konu model tabanlı koordinasyonla birlikte düşünülür.

Soruların yanıtı bazen tasarım değişikliği, bazen imalat yöntemi seçimi, bazen de sadece açıklayıcı bir detaydır. Değişikliği gerektiren bulgularda alternatif üretilir; maliyet ve süre iyileştirmesi arayan çalışma ise değer mühendisliği sayfasında anlatılan yöntemle birleşebilir.

Bulguları raporlamak ve takip etmek

İnceleme bir rapora ve takip listesine dönüşmezse değeri uçar. Bulgular, tasarımcının yanıt verebileceği kadar net yazılmalıdır. Her madde için şu bilgiler bulunur. • Bulgunun yeri: çizim, detay ya da model alanı. • Sorun tarifi: ne uygulanamıyor ve neden. • Etki: imalat, güvenlik, süre ya da bedel açısından ne olur. • Önerilen çözüm, varsa; yoksa soru olarak açıkça yazılır. • Sorumlu ve beklenen yanıt tarihi.

Bulgular toplantıda görüşülür; kabul edilenler tasarıma işlenir ve ilgili çizim revize edilir. Kabul edilmeyen bulgunun gerekçesi de yazılır, çünkü ileride aynı soru tekrar gelebilir. Tasarımın yanıtı açıklık gerektirmiyorsa ve sahada belirsizlik sürüyorsa bu durum bilgi talebi (RFI) sürecine taşınır; bilgi talebi sayfasında anlatılan yazım ve kayıt düzeni burada da geçerlidir.

Bulgu sayısı kalite göstergesi değildir. Az ama net bulgu, çok ama belirsiz bulgudan değerlidir. Kapanış, ilgili çizim revizyonunun yayınlanması ve sahaya duyurulmasıyla tamamlanır.

Örnek: bodrum perde duvarı ve kalıp erişimi

Kurgusal bir konut projesinde bodrum perde duvarlarının tek yüzlü kalıpla yapılması öngörülüyor ve yan komşu parselle sınır çok dar. İnceleme toplantısında şantiye şefi, dış yüzden kalıp ve iskele kurmaya yer kalmadığını söyler. Tasarımcı bu durumu çizimden bilemezdi.

Tartışmada seçenekler masaya gelir: tek yüzlü kalıp sistemi için ankraj çözümü, perde duvar kalınlığının ya da yerleşiminin gözden geçirilmesi, kazı destek sisteminin kalıba karşı kullanılması. Karar tasarımcı, yüklenici ve kazı işini yapan alt yüklenicinin ortak değerlendirmesiyle verilir.

Bu örnekte inceleme sayesinde sorun imalattan önce görülmüştür. Çözüm, yöntem seçimi ve küçük bir detay revizyonuyla çözülebilmiştir. Sorun kazı başladıktan sonra çıksaydı kazı destek sistemi çoktan kurulmuş, seçenekler daralmış olurdu.

Sık yapılan hatalar

Bazı kalıplar incelemenin değerini düşürür. Her birinin düzeltmesi basittir. • Tasarım bittikten sonra tek seferlik inceleme yapmak yerine her tasarım evresine bir gözden geçirme noktası koyun. • Yalnız tasarım ekibiyle toplanmak yerine saha, planlama ve alt yüklenici temsilcilerini de katın. • Bulguları sorumlusuz bir not olarak bırakmak yerine her bulguya sorumlu ve yanıt tarihi yazın. • Fizibilite ile yapılabilirliği karıştırmak yerine önce projenin yapılıp yapılmayacağını, sonra nasıl yapılacağını ayrı sorun.

Bir de zihniyet hatası vardır: incelemeyi tasarımcıyı denetlemek olarak görmek. İnceleme ortak bir sınama olarak kurulduğunda tasarımcı da bulguları sahiplenir.

Bu beceriyi Mindset programlarında nerede çalışırsınız?

İnşaat Proje Yöneticiliği Sertifika Programı'nın tasarım yönetimi ve BIM uygulamaları ile şantiye operasyonları modülleri, tasarımın uygulamaya dönüşmesindeki bu köprüyü ele alır.

BIM - Yapı Bilgi Modelleme Uzmanlığı Eğitimi ise model tabanlı incelemeyle yapılabilirlik sorularının erken görünmesine zemin hazırlar. Şantiye şefleri, teknik ofis mühendisleri ve proje yöneticileri için uygundur.