Altı düşünme şapkası: toplantıda ve kararda adım adım uygulama

Altı şapka tekniği ne işe yarar?

Altı şapka tekniği, Edward de Bono'nun geliştirdiği paralel düşünme yöntemidir. Normal bir tartışmada herkes aynı anda hem bilgi sunar, hem eleştirir, hem duygusunu söyler, hem öneri getirir. Sonuç çoğu zaman karışıklık ve savunma refleksidir. Altı şapka, bu karışık düşünme tarzlarını ayırır: ekip belli bir anda yalnızca tek bir düşünme moduna odaklanır, sonra diğerine geçer.

Yöntemin gücü, tartışmayı 'kimin haklı olduğu' yerinden 'konuya hangi açıdan bakıyoruz' yerine taşımasıdır. Böylece eleştirmen olan kişi eleştirel olarak tanımlanmaz; herkes sırası geldiğinde eleştirir, sırası geldiğinde yaratıcı olur. Toplantılar kısalabilir, çünkü kimse aynı anda birbirine zıt şeyler söylemeye çalışmaz.

Altı şapka ve anlamları

Her renk bir düşünme modunu temsil eder:

• Beyaz şapka: bilgi ve veri. Elde hangi veri var, hangisi eksik? Yorum yapmadan, tarafsız bilgi toplanır.
• Kırmızı şapka: duygu ve sezgi. Gerekçe istenmeden, his düzeyindeki tepkiler söylenir.
• Siyah şapka: dikkat ve risk. Neresi yanlış gidebilir, hangi engel var?
• Sarı şapka: değer ve fayda. Bu fikrin güçlü yanları, olumlu sonuçları nedir?
• Yeşil şapka: yaratıcılık ve alternatif. Başka seçenekler, yeni fikirler, değişiklikler.
• Mavi şapka: süreç yönetimi. Toplantının amacı, sırası, özet ve sonraki adım.

Renklerin hepsi herkes için geçerlidir. Şapka bir kişiliğin değil, o anki düşünme modunun etiketidir. 'Sen siyah şapkasın' demek tekniğin amacına aykırıdır.

Toplantıda uygulama sırası

Sıra konuya göre değişir, ama genel bir akış şöyle işler. Mavi şapkayla başlanır: konu, hedef ve izlenecek şapka sırası belirlenir. Beyaz şapkayla ortak bilgi zemini kurulur. Yeşil şapkayla seçenekler üretilir. Sarı şapkayla her seçeneğin faydası aranır, siyah şapkayla riskleri çıkarılır. Kırmızı şapkayla ekibin sezgisel tepkisi alınır. Sonda tekrar mavi şapka devreye girer: özet, karar ve görev dağılımı.

Örneğin kurgusal bir ekip yeni bir müşteri portalı kararı veriyor olsun. Beyaz şapkada mevcut kullanıcı talepleri ve teknik kısıtlar paylaşılır. Yeşil şapkada farklı portal modelleri listelenir. Sarı şapkada her model için müşteri faydası, siyah şapkada bakım yükü ve güvenlik riski konuşulur. Kırmızı şapkada ekibin bu modeller hakkındaki sezgisi sorulur. Mavi şapkada karar ve pilot planı yazılır.

Hızlı kararlar için kısa bir sürümü de kullanılır: tek bir şapka ile kısa bir tur (örneğin yalnızca 'siyah şapka: riskler') atılabilir.

Kişisel kullanımda altı şapka

Teknik yalnızca toplantı için değildir. Bir kararı tek başınıza vereceğinizde de her şapkayı sırayla giyerek düşünebilirsiniz. Bir iş teklifini değerlendirirken beyaz şapkayla elinizdeki bilgiyi yazın, kırmızı şapkayla içinizden gelen hissi not edin, sarı ve siyah şapkayla artı ve eksileri çıkarın, yeşil şapkayla pazarlık edilebilecek alternatifleri ekleyin.

Bu yöntem, bildiğiniz tek bakış açısına takılmayı azaltır. Özellikle kendinizi 'doğal siyah şapkacı' ya da 'doğal iyimser' olarak tanımlıyorsanız, karşı şapkayı bilinçli olarak giymek kör noktaları görünür kılar.

Bireysel kullanımda şapkaları kağıda yazmak faydalıdır. Aynı sayfayı her şapka için ayrı bir sütuna bölün ve her sütunu bağımsız doldurun. Bir şapkayı doldururken diğerlerini düşünmemeye çalışın. Sonunda sütunlara birlikte bakıp karar verin. Bu alışkanlık, duygusal kararların sonradan gerekçelendirilmesi yerine sürecin başında görünür hale gelmesini sağlar.

Her şapka için örnek sorular

Şapkaları kullanırken sorular işe yarar. Beyaz şapka için: Bu konuda elimizde hangi veri var, hangi veri eksik, onu nereden alabiliriz? Kırmızı şapka için: Bu öneri sizde nasıl bir his bırakıyor? Siyah şapka için: Neresi yanlış gidebilir, hangi varsayım yanlışsa plan çöker? Sarı şapka için: Bu işe yararsa kime ne kazandırır, hangi koşulda en iyi sonucu verir? Yeşil şapka için: Bunu başka nasıl yapabiliriz, ters bir yaklaşım olsaydı ne olurdu? Mavi şapka için: Şu ana kadar neredeyiz, hangi şapkaya geçiyoruz, karar için neye ihtiyacımız var?

Bu soruları toplantı duvarına yazmak, herkesin hangi şapkada olduğunu görmesini sağlar. Kolaylaştırıcı tur sırasında konunun şapkadan çıktığını fark ederse nazikçe 'şu an beyaz şapkadayız, bu yorumu sarı şapka turuna alalım' diyerek yönlendirir.

Sık yapılan hatalar

Altı şapka uygulamalarında şu hatalar tekrar eder:

• Şapkaları kişilere atamak. Her katılımcı her şapkayı giyer, kimse tek renge hapsolmaz.
• Şapkaları karıştırmak. Beyaz şapka turunda yorum yapmak ya da sarı şapka turunda risk söylemek tekniği bozar.
• Sırayı sabitleyip esnek davranmamak. Konuya göre başlangıç şapkası değişebilir; bazen kırmızıyla başlamak, ekibin duygusunu görünür kılmak için iyidir.
• Mavi şapka rolünü boş bırakmak. Süreci yöneten biri olmazsa tur uzar, şapkalar karışır.
• Kırmızı şapkadaki duyguları gerekçelendirmeye zorlamak. Bu şapkanın değeri, açıklama yapmadan söylenebilmesidir.

Ayrıca teknik her toplantıda gerekli değildir. Basit ve acil kararlarda altı şapkalık tam tur zaman kaybına yol açar.

Mindset programında altı şapka

Altı şapka tekniği, Mindset'in Lateral (Yanal) Düşünme programında yeşil şapkayla değerlendirme modülünde ele alınır; program rastgele girdi, provokasyon ve PO, varsayım kırma gibi yanal düşünme araçlarıyla birlikte çalışır. Toplantı yöneten yöneticiler, proje liderleri ve ekip içi karar kalitesini artırmak isteyen kurumsal ekipler için uygundur. Yanal teknikler fikir üretmeyi, altı şapka ise fikirleri dengeli değerlendirmeyi güçlendirir; birlikte kullanıldıklarında üretme ve eleme aşamaları birbirine karışmaz.