Erişilebilirlik ve Kullanılabilirlik: Accessibility ile Usability Nerede Ayrışır?

Erişilebilirlik ve kullanılabilirlik nedir?

Erişilebilirlik (accessibility), W3C'nin Web Erişilebilirliği Girişimi'nin (WAI) ifadesiyle, engelli kişilerin web sitelerini ve araçları eşit biçimde algılayabilmesi, anlayabilmesi, içinde gezinebilmesi ve onlarla etkileşime girebilmesidir. Odak noktası, engelli kullanıcılar için eşitsiz deneyim yaratan engellerin kaldırılmasıdır. Görme, işitme, motor ve bilişsel farklılıklar bu kapsamdadır.

Kullanılabilirlik (usability) ise ISO 9241-11 standardındaki tanımıyla, bir ürünün belirli kullanıcılar tarafından belirli bir kullanım bağlamında belirli hedeflere etkili, verimli ve tatmin edici biçimde ulaşmak için kullanılabilme derecesidir. Kullanıcının görevi ne kadar doğru tamamladığı, bunun için ne kadar emek harcadığı ve deneyimden ne kadar memnun kaldığı ile ilgilenir.

Türkçede bir karışıklık daha vardır: bilgi teknolojilerinde "yüksek erişilebilirlik" ve "kullanılabilirlik" sistemlerin kesintisiz çalışması (availability) anlamında da kullanılır. Tasarım bağlamında ise kavramlar yukarıdaki anlamlarıyla, kullanıcının ürünle etkileşimine dair kullanılır.

Kesişim alanı: neden sık karıştırılır?

W3C'ye göre erişilebilirlik ile kullanılabilirlik büyük ölçüde örtüşür. Yeterli renk kontrastı, videolarda altyazı, anlaşılır bağlantı metinleri, tutarlı gezinme ve açık hata mesajları hem engelli kullanıcıların erişimini sağlar hem de güneş altında telefon kullanan, gürültülü ortamda video izleyen ya da aceleyle form dolduran herkesin işini kolaylaştırır.

Ayrıştıkları yer de aynı kaynakta belirtilir: erişilebilirlik, ekran okuyucu ve klavye ile gezinme gibi yardımcı teknolojilerle uyumluluk gibi teknik gereksinimler içerir; kullanılabilirlik araştırmaları bu gereksinimleri sıklıkla kapsamaz. Tersine, bir arayüz teknik olarak erişilebilirlik kriterlerini karşılarken kafa karıştırıcı bir akışa sahip olabilir; erişilebilir ama kullanışsız bir ürün mümkündür.

ISO tanımı, "belirli kullanıcılar" engelli kişileri ve "kullanım bağlamı" yardımcı teknolojileri içerdiğinde erişilebilirliği de kapsayabilir. Uygulamada bu kapsam sıklıkla genişletilmediği için her disiplinin ayrı ayrı ele alınması gerekir.

Ölçüt ölçüt farklar

• Temel soru: Erişilebilirlik / engelli bir kullanıcı bu içeriğe ve işleve eşit biçimde ulaşabiliyor mu. Kullanılabilirlik / hedef kullanıcı görevini doğru, zahmetsiz ve memnun biçimde tamamlayabiliyor mu.
• Referans çerçevesi: Erişilebilirlik / Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri (WCAG); algılanabilir, işletilebilir, anlaşılabilir ve sağlam olmak üzere dört ilke ve bunlara bağlı başarı kriterleri. Kullanılabilirlik / etkililik, verimlilik ve memnuniyet boyutları; sezgisel değerlendirme ilkeleri ve kullanıcı testleri.
• Değerlendirme yöntemi: Erişilebilirlik / otomatik tarama araçları, manuel denetim, ekran okuyucu ve klavye ile test, yardımcı teknoloji kullanıcılarıyla test. Kullanılabilirlik / görev temelli kullanıcı testleri, uzman incelemesi, anketler ve davranış analitiği.
• Sonucun niteliği: Erişilebilirlik / başarı kriterleri karşılanır ya da karşılanmaz; uygunluk düzeyleri tanımlıdır. Kullanılabilirlik / sonuçlar görece ve bağlama bağlıdır; aynı arayüz farklı kullanıcı grubunda farklı sonuç verebilir.
• Hukuki boyut: Erişilebilirlik / birçok ülkede kamu kurumları ve belirli özel sektör hizmetleri için mevzuat gereği olabilir. Kullanılabilirlik / genellikle yasal bir yükümlülük değil, iş ve ürün başarısı ölçütüdür.

Aynı ekrana farklı bakışlar

Örneğin bir bankanın para transferi ekranı inceleniyor.

Erişilebilirlik denetimi şunlara bakar: form alanlarının ekran okuyucunun okuyacağı etiketleri var mı, klavye ile tüm alanlar ve butonlar sırayla gezilebiliyor mu, odak göstergesi görünür mü, hata mesajı yalnız kırmızı renkle değil metinle de belirtiliyor mu, zaman aşımı olan adımda kullanıcıya süre uzatma imkânı veriliyor mu, metin kontrastı yeterli mi.

Kullanılabilirlik testi ise şunlara bakar: kullanıcılar alıcıyı kayıtlı kişilerden kolayca seçebiliyor mu, tutar ve açıklama alanlarının sırası beklentiye uyuyor mu, onay ekranında hangi bilgilerin kontrol edileceği açık mı, kullanıcılar işlemi kaç kez geri dönmeden tamamlayabiliyor, işlem sonrasında dekonta ulaşmayı biliyorlar mı.

Ekran erişilebilirlik denetiminden geçip kullanıcı testinde kafa karıştırıcı çıkabilir; ya da kullanıcı testinde sorunsuz görünüp ekran okuyucu kullanan biri için tamamen kullanılamaz olabilir. Bu nedenle erişilebilirlik denetimi ile kullanılabilirlik testi birbirinin yerine geçmez.

Tasarım sürecinde birlikte ele almak

Erişilebilirliği ve kullanılabilirliği proje sonunda yapılan bir kontrol olarak değil, sürecin her aşamasına yerleşmiş bir alışkanlık olarak ele almak hem maliyeti hem yeniden işi azaltır:

• Araştırma: Kullanıcı araştırmasına yardımcı teknoloji kullanan ve farklı engel türlerine sahip katılımcıları dahil edin.
• Tasarım sistemi: Renk paleti, tipografi, odak stilleri ve bileşenler baştan erişilebilirlik kriterlerine göre tanımlansın; her ekipte yeniden tartışılmasın.
• Prototip: Kullanılabilirlik testlerinde klavye ile gezinme ve ekran okuyucu senaryolarını da görev listesine ekleyin.
• Geliştirme: Anlamsal HTML, doğru etiketleme ve gerektiğinde ARIA öznitelikleri geliştirme standartlarının parçası olsun.
• Yayın öncesi: Otomatik tarama araçlarını sürekli entegrasyona ekleyin, ancak otomatik araçların her sorunu yakalayamayacağını hesaba katarak manuel denetim yapın.

Sık yapılan hatalar

• Erişilebilirliği yalnız otomatik tarama puanına indirgemek: Araçlar eksik alternatif metni ya da düşük kontrastı yakalar, ancak alternatif metnin anlamlı olup olmadığını ya da gezinme sırasının mantıklı olup olmadığını değerlendiremez.
• Erişilebilirliği küçük bir kullanıcı grubu için yapılan ek iş olarak görmek: Altyazı, sade dil ve kontrast gibi iyileştirmeler tüm kullanıcılara yarar.
• Kullanılabilirlik testini yalnız ekip içinden kişilerle yapmak: Ürünü tanıyan kişiler gerçek kullanıcıların takıldığı noktaları göremez.
• Erişilebilirlik katmanlarını sonradan eklemek: Hazır bir arayüze sonradan eklenen erişilebilirlik çözümleri temel yapı sorunlarını çözmez.
• Başarı ölçütünü tek boyuta indirmek: Yalnız görev tamamlama süresine bakan bir ekip, ekran okuyucu kullanıcısının aynı görevi hangi engellerle tamamladığını göremez; testlerde süreyle birlikte hata türleri ve kullanıcı yorumları da kaydedilmelidir.

Mindset programlarında erişilebilirlik ve kullanılabilirlik

Erişilebilirlik (WCAG) Tasarım Prensipleri eğitimi; erişilebilirlik temelleri ve mevzuat, WCAG prensipleri ve başarı kriterleri, algılama, işletilebilirlik ve anlaşılabilirlik ilkeleri, kapsayıcı tasarım uygulaması ile erişilebilirlik denetimi ve araçları modüllerini içerir. Erişilebilirlik Denetimi ve WCAG 2.2 Uyum Testleri eğitimi otomatik tarama araçları, manuel denetim teknikleri ve bulgu raporlamaya odaklanır.

Kullanılabilirlik tarafında Kullanılabilirlik Testi Planlama ve Moderasyon eğitimi; test planı ve görev senaryosu yazımı, moderasyon teknikleri, gözlem ve ölçüm ile bulgu analizi başlıklarını işler. UI/UX Tasarım Temelleri ise kullanıcı araştırması, prototip ve kullanılabilirlik testi modülleriyle temel çerçeveyi sunar.