Aktivite Diyagramı Çizmek: Düğümler, Karar ve Paralel Akış

Aktivite diyagramı ne zaman çizilir?

UML diyagramlarının çoğu bir sistemin yapısını ya da nesneler arası mesajlaşmayı anlatır. Aktivite diyagramı ise sorunun "ne sırayla, hangi koşulda, hangileri aynı anda" kısmını yanıtlar. Bir iş sürecini, bir kullanım durumunun ayrıntılı senaryosunu ya da bir işlemin algoritma düzeyindeki akışını göstermek için seçilir.

Görünüşü akış şemasına benzer ve benzer bir amaca hizmet eder. Farkı, eş zamanlılığı (paralel kolları) ve nesne akışını anlatabilmesi ve UML ailesinin diğer diyagramlarıyla aynı dilde olmasıdır. Analist, kullanım durumunun senaryosunu metinle yazdıktan sonra karmaşık kısmı aktivite diyagramıyla görselleştirir; geliştirici de aynı diyagramı koda çevirmek için kullanır.

İş sürecini modellemek istiyorsanız BPMN de bir seçenektir. UML ekosisteminde kalıp kullanım durumu ve sıra diyagramlarıyla uyumlu bir akış çizmek istiyorsanız aktivite diyagramı doğal tercihtir.

Temel düğümler ve simgeleri

Diyagramın dili küçük bir simge kümesinden oluşur.

• Başlangıç düğümü: içi dolu küçük daire. Akış buradan başlar.
• Eylem: yuvarlatılmış dikdörtgen; içine fiil içeren kısa bir ad yazılır ("Stok kontrol edilir").
• Kontrol akışı: eylemleri bağlayan oklu çizgi.
• Karar düğümü: eşkenar dörtgen; çıkış oklarının üzerinde köşeli parantezli koruma koşulları bulunur.
• Birleştirme düğümü: yine eşkenar dörtgen; birden çok kolu tek yolda toplar.
• Çatal ve birleşim: kalın yatay ya da dikey çubuk; çatal akışı eş zamanlı kollara ayırır, birleşim bunları toplar.
• Bitiş düğümü: içi dolu daireyi çevreleyen halka; etkinliğin tamamını sonlandırır. Yalnız bir kolu bitiren akış bitişi ise çarpı işaretli dairedir.
• Nesne düğümü: kutu; adımlar arasında taşınan veri ya da belge.
• Bölüm (kulvar): diyagramı şeritlere ayırıp hangi rolün hangi eylemi yürüttüğünü gösterir.

Simge sayısı az olduğu için diyagram hızlı öğrenilir. Zor olan, karar ile çatalın, birleştirme ile birleşimin birbirine karıştırılmamasıdır.

Karar, birleştirme, çatal ve birleşim: aynı şekil değil

Bu düğümler çiftler oluşturur ve en sık hata buradadır.

Karar düğümünde akış koşula göre tek bir yola gider. Çıkış oklarının koşulları birbirini dışlamalı ve hepsi birlikte tüm olasılıkları kapsamalıdır; hiçbiri doğru değilse akış tıkanır. Bunu önlemek için sonuncu dala "diğer" ya da "değilse" yazılır. Birleştirme düğümü karar kollarını yeniden tek yolda toplar ve hangi koldan geldiyse oradan devam eder.

Çatal ise tüm çıkış kollarını aynı anda başlatır. Koşul yoktur; kollar paralel yürür. Birleşim, gelen tüm kolların bitmesini bekler ve ancak o zaman tek akış devam eder. Çatal ile açılan kolları birleştirme düğümüyle toplarsanız sonraki adım kol sayısı kadar kez çalışır. Karar ile açılan kolları birleşimle toplarsanız yalnız bir kol çalıştığı için birleşim sonsuza kadar diğer kolları bekler.

Adım adım çizim: çevrim içi sipariş akışı

Örnek olarak bir çevrim içi siparişin işlenmesini çizelim. Önce başlangıç ve bitişi belirleyin: akış, sipariş alındığında başlar ve ürün kargoya verilip müşteri bilgilendirildiğinde biter.

Başlangıç düğümünden "Sipariş alınır" eylemine, ardından "Stok kontrol edilir" eylemine bir ok çizin. Hemen sonra bir karar düğümü koyun: stok var ise akış sürer, stok yok ise müşteri bilgilendirilir ve akış bitiş düğümüne gider.

Stok varsa birkaç iş birbirinden bağımsız yürüyebilir: ödemenin alınması, stoğun ayrılması ve faturanın hazırlanması. Burada bir çatal çubuğu çizin ve kolları bu çubuktan çıkarın. Her kolun sonunu bir birleşim çubuğuna bağlayın. Birleşimden çıkan tek ok "Ürün kargoya verilir" eylemine, oradan "Müşteri bilgilendirilir" eylemine ve bitiş düğümüne gider.

Son olarak kulvar eklemek isterseniz müşteri, depo, finans ve satış bölümlerini şerit olarak koyup eylemleri sorumlu şeride taşıyabilirsiniz. Akış değişmez, yalnızca sorumluluk görünür olur.

Nesne akışı ve bölümler

Kontrol akışı yalnızca "sıra" bilgisi taşır. Bazı adımlarda ise bir belge ya da veri bir eylemden diğerine geçer; bunu göstermek için nesne düğümü kullanılır. Örneğin "Fatura hazırlanır" eyleminden "Fatura" nesnesine, oradan "Müşteri bilgilendirilir" eylemine bir akış çizilebilir. Böylece hangi eylemin çıktısının hangi eylemde kullanıldığı görünür. Her adımda nesne göstermek diyagramı şişirir; yalnız akışı anlamak için önemli çıktıları işleyin.

Bölümler diyagramı rollere ya da sistemlere göre şeritlere ayırır. Tek bir dikey ya da yatay şerit bir sorumluluk alanını temsil eder ve eylemler sorumlunun şeridine yerleştirilir. Bu düzen, aktivite diyagramına swimlane yaklaşımını getirir ve el değiştirmeleri görünür kılar.

Sık hatalar

Aktivite diyagramlarında tekrar eden hatalar şunlardır.

• Eylem adının isim olarak yazılması ("Stok kontrolü") yerine fiille ("Stok kontrol edilir") yazılmaması; diyagram bir şeyin yapıldığını anlatmalıdır.
• Karar çıkışlarına koşul yazılmaması; okur hangi yolun ne zaman seçildiğini anlayamaz.
• Çatal ile açılan kolların birleştirme düğümüyle toplanması ya da kararın birleşimle kapatılması.
• Akışın hiçbir bitişe ulaşmadan bir eylemde kalması.
• Tek diyagramda çok fazla ayrıntı; bir ekrana sığmayan diyagram alt etkinliklere bölünür.

Diyagram bittiğinde bir kağıt üzerinde akışı parmakla izlemek en hızlı denetimdir. Her karar kolunu, her paralel kolu ve her bitişi tek tek izleyin.

Bu beceriyi Mindset programlarında nerede çalışırsınız?

İş Analizi Uzmanlığı Sertifika Programı, gereksinim analizi ve tasarım tanımı ile BABOK teknikleri başlıklarında modelleme tekniklerini ele alır; aktivite diyagramı bu gruptaki süreç ve davranış modellerinden biridir. Sistem Analistliği Sertifika Programı UML ile sistem modelleme başlığını ayrıca içerir. İş analistleri, sistem analistleri ve gereksinim yazanlar için kullanım durumu senaryolarını görselleştirmek bu becerinin başlıca kullanım yeridir.