Sosyal Etki ve SROI Nasıl Ölçülür? Yöntem ve Uygulama Mantığı

Sosyal etki ölçümü ne işe yarar?

Bir program, proje ya da yatırım yaptığı işin insanlar ve toplum üzerinde gerçekte ne değiştirdiğini göstermek istiyorsa sosyal etki ölçümüne başvurur. Harcanan para, düzenlenen etkinlik sayısı ya da ulaşılan kişi sayısı çıktıdır; etki ise bu çıktıların sonucunda insanların yaşamında oluşan değişimdir. Bir beceri eğitimi programında "eğitime katılan kişi" çıktıdır; katılımcının iş bulması, gelirinin düzene girmesi ya da özgüveninin artması etkidir.

Ölçüm üç ihtiyaca cevap verir. Birincisi hesap verebilirliktir: bağışçılar, yatırımcılar ve kamu kurumları kaynağın ne ürettiğini bilmek ister. İkincisi öğrenmedir: hangi bileşenin işe yaradığını görmeden programı geliştirmek zordur. Üçüncüsü karar desteğidir: sınırlı kaynak varken hangi programa daha fazla yatırım yapılacağını belirlemek için karşılaştırılabilir bir bakış gerekir.

SROI (sosyal yatırım getirisi) bu amaçla kullanılan yaklaşımlardan biridir. Sosyal ve çevresel değişimi parasal değere çevirerek yatırımla karşılaştırır. SROI'nin standart ve rehberleri Social Value International tarafından desteklenmektedir; ayrıntılı yöntem için o kurumun yayımladığı güncel dokümanlara bakmak gerekir.

SROI analizi nasıl kurulur?

Analizin mantığı birkaç ardışık adımdan oluşur. Her adım bir sonrakinin girdisini üretir; sıra atlanırsa sonuç dayanıksız olur.

İlk adım kapsamı belirlemektir. Hangi program, hangi dönem ve hangi coğrafya analiz edilecek? Kapsam net değilse sonradan her paydaş farklı bir şeyi tartışır. İkinci adım paydaşları belirlemektir: programdan etkilenen ya da programı etkileyen herkes listelenir ve hangilerinin analizde yer alacağına gerekçesiyle karar verilir. Üçüncü adım değişim hikâyesini kurmaktır: girdi, faaliyet, çıktı ve sonuç zinciri paydaş bazında yazılır.

Dördüncü adımda sonuçlar için göstergeler seçilir. Doğrudan ölçülebilen sonuçlar varsa onlar kullanılır; yoksa vekil göstergelere başvurulur. Beşinci adım finansal değerlemedir: her sonuca makul bir parasal değer atanır. Altıncı adımda, değişimin programa ne kadarının atfedilebileceği tartılır; yani başka faktörlerin etkisi ayıklanır. Son adımda toplam değer yatırımla karşılaştırılır, sonuçlar hassasiyet analiziyle sınanır ve paydaşlara raporlanır.

Paydaş haritası ve katılım neden bu kadar önemli?

SROI, etkinin kimin gözünden değerlendirildiğini baştan sorar. Programı yürüten kurumun varsayımları, programdan yararlananların yaşadığı değişimle örtüşmeyebilir. Bu yüzden analiz, değişimi yaşayan kişilerle konuşarak başlar: mülakat, odak grup ve anket gibi yöntemlerle hangi sonuçların onlar için önemli olduğu öğrenilir.

Örneğin bir mesleki eğitim programı düzenleyen bir vakıf, başarıyı istihdam oranıyla ölçmek isteyebilir. Katılımcılarla yapılan görüşmelerde ise ailedeki karar alma gücünün artması ya da kamu hizmetlerine erişim cesareti gibi, kurumun hiç düşünmediği sonuçlar çıkabilir. Bu sonuçlar değişim hikâyesine girmezse analiz eksik kalır.

Paydaş haritasını yaparken şunları ayırın: • Doğrudan yararlananlar • Dolaylı etkilenenler, örneğin aile üyeleri ve topluluk • Programı finanse edenler ve yürütenler • Olumsuz etkilenebilecek gruplar

Her grup için sorulacak ana soru aynıdır: bu program sayesinde hayatınızda ne değişti?

Finansal değerleme ve vekil göstergeler

Parasal karşılığı olmayan bir şeyi paraya çevirmek SROI'nin en tartışmalı adımıdır. Her sonucun piyasada karşılığı yoktur; bu durumda vekil gösterge kullanılır. Vekil gösterge, ölçülemeyen değerin yerine geçen, ölçülebilir ve makul bir değerdir. Örneğin bir sağlık programının yarattığı değeri, önlenen hastane başvurularının kuruma maliyeti üzerinden dolaylı olarak tahmin edebilirsiniz.

Burada iki ilke önemlidir. Birincisi, vekil göstergenin kaynağını açıkça yazmaktır; kaynaksız değer, raporun inandırıcılığını zayıflatır. İkincisi, temkinli davranmaktır: belirsiz olduğunuzda yatırımın lehine görünen değil, daha düşük değeri seçmek analiz güvenilirliğini artırır. Aşırı iyimser değerleme, raporu yatırımcıya satış belgesine dönüştürür.

Ayrıca parasallaştırılamayan sonuçları göz ardı etmeyin. Bunları ayrı bir bölümde nitel olarak anlatmak, sonucun yalnız sayıdan ibaret olmadığını gösterir.

Sık yapılan hatalar

Sosyal etki ölçümünde en yaygın hata çıktıyı etkiyle karıştırmaktır. Eğitilen kişi sayısı, etkinlik sayısı ve dağıtılan malzeme çıktıdır; bunları rapora koymak yanlış değildir ama etki olarak sunmak yanıltıcıdır.

İkinci hata atıf sorununu atlamaktır. Katılımcının geliri arttıysa bunun ne kadarı programdan, ne kadarı ekonomik koşullardan ya da kendi çabasından gelir? Bu soru yanıtsız kalırsa etki olduğundan büyük gösterilir. Benzer şekilde başka bir şekilde de gerçekleşecek olan değişimi programa yüklemek şişirilmiş sonuç doğurur.

Üçüncü hata, ölçümü program bittikten sonra düşünmektir. Başlangıç verisi toplanmadıysa değişimi göstermek güçleşir. Dördüncü hata, hassasiyet analizini yapmamaktır: varsayımlar değiştiğinde sonucun nasıl oynadığını göstermek, rapora güven kazandırır. Beşinci hata ise paydaşlarla bulguları paylaşmamaktır; sonuçlar geri bildirim alınmadan yayımlanırsa kaçırılan bir hata sonradan kamuoyuna taşınır.

Sosyal etki raporlaması ve iletişimi

Analiz bittiğinde sonuçları kime, hangi biçimde anlatacağınıza karar vermeniz gerekir. Yatırımcıya hazırlanan rapor ile yararlananlarla paylaşılan özet farklı dilde yazılır. İyi bir rapor yöntemi, varsayımları, kullanılan göstergeleri, bu göstergelerin kaynaklarını ve sınırlılıkları açıkça yazar. Tek bir oran vermek yerine bu oranın hangi varsayımlara dayandığını göstermek, okuyucunun sonucu doğru yorumlamasını sağlar.

Raporlamada hikâye anlatımı da yardımcı olur. Bir katılımcının yaşadığı değişimi kısa bir örnekle anlatmak, sayıların yanında insani bir bağ kurar. Bu örnek gerçek bir kişiye ait olduğunda mutlaka izin alınmalı ve kimlik koruma ilkeleri gözetilmelidir.

Kurumsal sürdürülebilirlik raporlarıyla birlikte düşünüyorsanız, sosyal etki ölçümünün raporlama çerçevesindeki yerini anlamak için sürdürülebilirlik raporlama sayfasına da bakabilirsiniz.

Bu beceriyi nereden öğrenirsiniz?

Önce sosyal etki ölçümünün temel kavramlarını, yani çıktı, sonuç ve etki farkını öğrenin. Ardından SROI yönteminin ilkelerine ve paydaş katılımına geçin. Sonraki aşama finansal değerleme ve vekil göstergelerdir. Son olarak bir vaka üzerinde baştan sona analiz yaparak yöntemi pekiştirin.

Mindset kataloğundaki Sosyal Etki Ölçümü ve SROI eğitiminin modül başlıkları bu sırayı izler: sosyal etki ölçümüne giriş, SROI metodolojisi ve temel ilkeler, paydaş haritası ve katılım, finansal değerleme ve vekil göstergeler, sosyal etki raporlaması ve iletişimi, program tasarımından etkiye pratikte SROI ve bir SROI hesaplama vakası atölyesi.