Ders planı nasıl yapılır: Gagné modeliyle oturum akışı

Gagné'nin modeli nedir, ders planında neyi çözer?

Robert Gagné'nin öğretim kuramı, öğrenmenin zihinde belirli iç süreçlerden geçerek gerçekleştiğini varsayar: dikkat, hafızadan geri çağırma, yeni bilgiyi kodlama, uygulama ve pekiştirme gibi. Gagné'nin öğretim olayları, bu iç süreçleri destekleyen dış koşulları bir oturumun akışı olarak sıralar. Ders planı yazarken en büyük risk, içeriği sıraya dizip oturumu bir sunuma dönüştürmektir. Model bu noktada bir kontrol listesi görevi görür: hangi olay planda yok, hangisi gereğinden uzun?

Modelin gücü, tek bir oturumdan bütün bir programa kadar ölçeklenebilmesidir. Yüz yüze atölye, sanal sınıf ya da kısa bir e-öğrenme modülü aynı olaylar üzerinden kurgulanabilir; yalnızca olayların nasıl gerçekleştirileceği değişir. Olayların hepsinin her oturumda birer ayrı etkinlik olması gerekmez. Kısa bir oturumda birkaç olay birleştirilebilir, uzun bir oturumda bazıları tekrar edebilir. Önemli olan, hiçbirinin farkında olmadan atlanmamasıdır.

Dokuz olay sırasıyla: ne yapılır, neden yapılır?

Olayları ders akışındaki sırasıyla şöyle okuyabilirsiniz.

• Dikkat çekme: Katılımcının zihnini konuya yönlendirmek. Bir vaka, şaşırtıcı bir soru ya da küçük bir problem açılışta kullanılabilir.
• Hedefi bildirme: Oturum sonunda katılımcının ne yapabilir olacağını söylemek. Katılımcı neye hazırlandığını bildiğinde dikkatini seçici kullanır.
• Ön bilgiyi çağırma: Yeni bilginin bağlanacağı eski bilgiyi harekete geçirmek. Kısa bir soru ya da önceki oturumdan bir hatırlatma yeterli olur.
• İçeriği sunma: Yeni bilgiyi anlaşılır parçalara bölerek vermek. Anlatım, gösterim ve örnek burada devreye girer.
• Öğrenmeye rehberlik: Katılımcının bilgiyi örgütlemesine yardım etmek. İpuçları, kavram haritaları, çalışılmış örnekler bu olayın araçlarıdır.
• Performansı ortaya çıkarma: Katılımcının öğrendiğini uygulayarak göstermesini sağlamak. Alıştırma, rol oyunu ya da kısa görev bu olayı karşılar.
• Geri bildirim verme: Performansın doğru ve eksik yönlerini bildirmek. Geri bildirim özgün olmalı, "iyi gitti" yerine neyin neden iyi gittiğini söylemelidir.
• Performansı değerlendirme: Katılımcının hedefe ulaşıp ulaşmadığını sınamak. Bu aşamada geri bildirimden farklı olarak, yardım olmadan ve ölçüte göre bakılır.
• Kalıcılığı ve aktarımı artırma: Öğrenilenin işe taşınmasını desteklemek. Özet, iş yerinde uygulama planı ya da benzer durumlarda kullanma örneği bu olaya girer.

Adım adım ders planı nasıl yazılır?

Planlamaya içerikten değil hedeften başlayın. Önce oturumun öğrenme hedefini ölçülebilir bir cümleyle yazın; olayların geri kalanı bu cümleye hizmet eder. Hedef net değilse hangi etkinliğin gerekli olduğu da belli olmaz.

Ardından olayları bir tabloya dizin: bir sütunda olay, bir sütunda planlanan etkinlik, bir sütunda kullanılan materyal ve süre, son sütunda katılımcının o sırada ne yaptığı. Son sütun önemlidir. Eğitmenin konuştuğu satırların fazlalığı ders akışında katılımcı etkinliğinin az olduğunu gösterir.

Süreyi dağıtırken sunma olayının ağır basma eğilimine karşı dikkatli olun. Pek çok plan, sunuma çok zaman ayırıp performansı ortaya çıkarma ve geri bildirimi oturumun sonuna sıkıştırır. Oysa öğrenmenin büyük kısmı katılımcı uyguladığında ve geri bildirim aldığında gerçekleşir. Plan taslağında önce performans ve geri bildirim süresini ayırıp kalan zamanı diğer olaylara paylaştırmak bu dengesizliği önler.

Son olarak planı bir meslektaşla prova edin. Her olayın başladığını ve bittiğini söyleyebiliyorsanız plan uygulanabilirdir.

Örnek: kurgusal bir oturumun olaylara göre planı

Örneğin bir müşteri hizmetleri ekibine "itirazı karşılama" konusunda kısa bir oturum planlanıyor. Hedef şöyle yazılsın: "Katılımcı, müşterinin fiyat itirazını dinleyip yeniden çerçeveleyen ve seçenek sunan bir yanıt verir."

Dikkat çekme için ekip, gerçek bir kayıttan alınmış, adı çıkarılmış kısa bir çağrı örneğini dinler ve "burada ne ters gitti?" sorusunu yanıtlar. Hedef paylaşılır. Ön bilgi için katılımcılardan kendi yaşadıkları bir itirazı bir cümleyle yazmaları istenir. Sunmada yanıt çerçevesi anlatılır ve çalışılmış bir örnekle gösterilir. Rehberlikte katılımcılara cümle başlangıçları içeren bir ipucu kartı verilir.

Performansı ortaya çıkarma için çiftler halinde rol oyunu yapılır. Gözlemci, bir kontrol listesiyle geri bildirim verir; eğitmen de genel örüntüleri paylaşır. Değerlendirme için her katılımcı, kartı kullanmadan yeni bir itirazı yanıtlar. Kalıcılık için katılımcılar, önümüzdeki hafta uygulayacakları bir çağrıyı seçer ve yanıtlarını nasıl kurgulayacaklarını yazar.

Yaygın hatalar ve nasıl önlenir?

Model sıralı gibi görünse de katı bir reçete değildir; yine de bazı hatalar sık tekrarlanır.

• Hedefi açılışta okuyup geçmek: Hedef bildirimi slayttan okunmak yerine katılımcıya hitap eden bir dille, "bu oturumdan sonra şunu yapabileceksiniz" biçiminde söylenmelidir.
• Ön bilgi basamağını atlamak: Katılımcı yeni bilgiyi bağlayacağı bir çapa bulamazsa bilgi izole kalır. Kısa bir soru bile bu işi görür.
• Sunmayı rehberlikle karıştırmak: Sunma bilgiyi verir, rehberlik bilgiyi örgütlemeye yardım eder. Rehberliği atlayıp doğrudan alıştırmaya geçmek katılımcıyı yalnız bırakır.
• Geri bildirim ile değerlendirmeyi aynı saymak: Geri bildirim öğrenme sırasında yardımcı olur; değerlendirme ise hedefe ulaşıldığını doğrular. İkisini karıştırınca ya katılımcı sınav stresi yaşar ya da hiç ölçülmemiş bir hedef raporlanır.
• Kalıcılığı oturumun son dakikasına bırakmak: Aktarım, oturumun sonunda eklenen bir özetten ibaret değildir. Katılımcının iş yerinde ne zaman, nerede uygulayacağını belirleyen somut bir plan gerektirir.
• Her olaya aynı süreyi ayırmak: Olayların uzunluğu hedefin zorluğuna göre değişir.

Modeli farklı ortamlara uyarlamak

Sanal sınıfta dikkat çekme için sohbet kutusuna kısa bir soru, anket ya da paylaşılan ekranda küçük bir görev kullanılabilir. Rehberlik, paylaşılan not alanındaki çalışılmış örnek ve ipucu kartlarıyla verilir. Performans için ayrı çalışma odaları ve her odada net bir çıktı tanımı gerekir.

E-öğrenmede olayların bir kısmı ekranın tasarımına gömülür: açılış sahnesi dikkat çeker, hedef ekranı hedefi bildirir, kısa bir hatırlatma sorusu ön bilgiyi çağırır, etkileşimli alıştırma performansı ortaya çıkarır ve anında geri bildirim verir. Burada eğitmen olmadığı için geri bildirimin içeriği önceden yazılmak zorundadır; yanlış bir seçeneğin neden yanlış olduğunu açıklamayan alıştırma geri bildirim olayını karşılamaz.

Uzun programlarda model oturum bazında uygulanır ve oturumlar arası bağlantı ön bilgiyi çağırma ve kalıcılık olaylarıyla kurulur. Bir oturumun kalıcılık etkinliği, bir sonrakinin ön bilgi etkinliğine dönüşebilir.

Bu beceriyi geliştirmek için öğrenme yolu

Başlangıçta olayların adlarını ve amaçlarını öğrenin, sonra bildiğiniz bir sunumu olay tablosuna dökün ve hangi olayların eksik kaldığını işaretleyin. Orta düzeyde, aynı konuyu hem yüz yüze hem sanal ortam için planlayıp olayların nasıl farklılaştığını gözlemleyin. İleri düzeyde, bir programın oturumları arasında ön bilgi ve kalıcılık bağlantılarını kurgulayın.

Mindset kataloğundaki Gagné'nin Dokuz Öğretim Olayı ile Ders Planlama eğitiminin modül başlıkları bu akışı izler: kuram ve olayların tanıtımı, dikkat, hedef ve ön bilgi olayları, sunum, rehberlik ve performans olayları, geri bildirim, değerlendirme ve kalıcılık olayları. Plan öncesinde hedefi yazmak için Bloom Taksonomisi ile Öğrenme Hedefi Yazımı eğitimi tamamlayıcıdır.