Şelale grafiği: artış ve azalışları adım adım gösterme

Şelale grafiği nedir, ne zaman kullanılır?

Şelale (waterfall) grafiği, bir başlangıç değerinden bir bitiş değerine gidilirken araya giren artış ve azalışları sırayla gösteren grafiktir. Sütunlar sıfırdan değil, bir önceki sütunun bittiği yerden başlar; yani değerler basamak basamak yukarı ya da aşağı hareket eder. Bu görünüm nedeniyle köprü (bridge) grafiği olarak da anılır.

En yaygın kullanım alanı finanstır. Geçen dönem kârından bu dönem kârına geçişte hangi kalemlerin ne kadar katkı ya da kayıp yarattığını göstermek için kullanılır: satış artışı, hammadde maliyeti, personel gideri, kur etkisi gibi. Aynı mantık bütçe sapma analizinde, nakit akışı değişiminde, stok hareketinde ve proje maliyeti farkında da uygulanır.

Şelale grafiğinin değeri, tek bir sayının neden değiştiğini görsel olarak açıklamasıdır. Sıradan sütun grafik yalnızca başlangıç ile bitişi karşılaştırır; şelale ise arada ne olduğunu gösterir. Üst yönetime sunum yapan finans ve kontrol ekipleri bu nedenle sıkça başvurur.

Veriyi hazırlamak

Şelale grafiği, sıralı bir değişim listesinden kurulur. Tablonun ilk satırı başlangıç değeri (örneğin geçen dönem kârı), ortadaki satırlar pozitif ya da negatif değişimler, son satır ise bitiş değeridir. Artışlar pozitif, azalışlar negatif sayılarla yazılır.

Bitiş değeri ya yazılır ya da başlangıç artı tüm değişimlerin toplamı olarak formülle hesaplanır. Formülle hesaplamak daha güvenlidir, çünkü değişimlerden biri güncellendiğinde bitiş de otomatik değişir ve elle girilen bir toplamla uyuşmazlık oluşmaz.

Kalem sıralaması da kararlaştırılır. Genellikle önce pozitif etkiler, sonra negatif etkiler ya da etkinin büyüklüğüne göre sıralama yapılır. Sıralamanın okuyucuya anlatmak istediği hikâyeye göre seçilmesi gerekir. Çok sayıda küçük kalem varsa bunları diğer başlığı altında birleştirmek grafiği sadeleştirir.

Her kalem kısa ve anlaşılır adlandırılmalıdır; okuyucu grafiğe bakınca kalemin ne olduğunu açıklamaya gerek duymadan anlamalıdır.

Yöntem: hazır şelale grafik türü

Excel'in güncel sürümlerinde hazır bir şelale grafik türü bulunur. Veri aralığı seçilip grafik ekleme bölümünden şelale türü seçildiğinde grafik otomatik üretilir. Artışlar ve azalışlar farklı renklerle ayrılır.

Hazır grafikte dikkat edilecek ayrıntı, toplam sütunlarının tanımlanmasıdır. Başlangıç ve bitiş değerleri gibi sıfırdan başlaması gereken sütunlar, ilgili veri noktası seçilerek toplam olarak ayarlanır. Böylece bu sütunlar zemin çizgisinden başlar, diğerleri ise önceki sütunun üstünden devam eder.

Biçimlendirme adımlarında renkler (artış için olumlu, azalış için olumsuz algı veren tonlar), veri etiketleri ve eksen aralığı düzenlenir. Bağlantı çizgileri sütunlar arasındaki akışı gösterir; kalabalık grafiklerde kapatılabilir.

Bu yöntem hızlıdır, ancak her sürümde bulunmaz ve bazı özelleştirmeler sınırlıdır. Eski sürümlerde ya da daha fazla kontrol gerektiğinde manuel yönteme geçilir.

Yöntem: yığılmış sütun ile manuel kurulum

Hazır tür yoksa aynı görünüm yığılmış sütun grafiğiyle üretilir. Mantık, görünmeyen bir taban serisinin üstüne görünen artış ve azalış serilerini oturtmaktır.

Tabloya yardımcı sütunlar eklenir: taban, artış ve azalış. Taban, her adımda görünmez kalacak sütunun yüksekliğidir ve önceki kümülatif değere göre hesaplanır. Artış sütunu pozitif değişimleri, azalış sütunu negatif değişimlerin mutlak değerlerini taşır. Başlangıç ve bitiş değerleri ayrı bir toplam serisi olarak eklenir.

Yığılmış sütun grafiği oluşturulduktan sonra taban serisinin dolgusu kaldırılır; böylece yalnızca artış, azalış ve toplam sütunları görünür kalır. Renkler ayrıştırılır ve veri etiketleri eklenir.

Bu yöntemin avantajı tam kontrol sağlaması ve her sürümde çalışmasıdır. Dezavantajı, değerlerin sıfırın altına düştüğü durumlarda taban hesabının karmaşıklaşması ve yardımcı sütunlara ihtiyaç duyulmasıdır. Negatif bakiyeli şelalelerde bu yöntem dikkat ve test ister.

Örnek: kâr köprüsü

Örneğin bir üretim şirketinde finans ekibi geçen dönem ile bu dönem faaliyet kârını açıklamak istiyor. Tablo şöyle kurulur: başlangıçta geçen dönem kârı, ardından satış hacmi etkisi, fiyat etkisi, hammadde maliyet artışı, personel gideri artışı, kur etkisi ve diğer kalemler, sonda bu dönem kârı.

Grafik oluşturulduğunda okuyucu hemen şunu görür: satış hacmi kârı yukarı taşımış, hammadde maliyeti ve kur etkisi ise belirgin biçimde aşağı çekmiş. Sunumda anlatım da bu akışla ilerler: önce olumlu etkiler, ardından baskı yaratan kalemler, son olarak sonuç.

Grafikte sade tutmak önemlidir. Çok sayıda kalem varsa en büyük etkileri ayrı göstermek, kalanları diğer başlığında toplamak mesajı netleştirir. Veri etiketleri değerleri gösterir ama yalnızca anlamlı kalemlerde etiket bırakmak okunurluğu artırır. Başlık, grafiğin sonucunu söylemelidir: kârın neden değiştiğini cümleyle ifade etmek, yalnızca konuyu adlandırmaktan daha etkilidir.

Sık hatalar ve öğrenme yolu

Sık yapılan hatalar şunlardır:

• Toplam sütunlarını işaretlememek: Bitiş sütunu havada asılı kalır ya da yanlış yükseklikte görünür.
• Bitiş değerini elle yazmak: Değişimler güncellendiğinde uyuşmazlık doğar.
• Çok fazla kalem eklemek: Grafik okunmaz hale gelir.
• Renk kullanımında tutarsızlık: Artış ve azalış renkleri raporun diğer grafikleriyle çelişirse yanlış anlaşılma olur.
• Eksen kırpmak: Eksenin sıfırdan başlamaması basamakların büyüklüğünü çarpıtır.

Öğrenme yolu: başlangıçta küçük bir kâr köprüsü hazır grafik türüyle kurulur. Orta aşamada yığılmış sütunla manuel kurulum öğrenilir ve negatif bakiyeli durumlar denenir. İleri aşamada şelale grafiği, pivot tabloya ve dilimleyiciye bağlanarak dönem ve bölge seçimine göre otomatik güncellenen bir finansal panonun parçası olur.

Bu beceriyi Mindset programlarında nerede çalışırsınız?

Mindset kataloğundaki Microsoft Excel ile Veri Analizi Eğitimi - İleri Excel (Uygulamalı) programı, Veri İçeren Grafikler ve Grafik Formatlama modülünü, ayrıca veri tabloları, pivot tablolar ve ileri veri analizi araçları modüllerini içerir. Şelale grafiğinin dayandığı grafik kurulumu ve biçimlendirme bu başlıklarda işlenir. Finans, kontrol ve raporlama ekipleri için uygundur.