Amortisman Nasıl Hesaplanır? Temel Yöntemler ve Örnek Hesap

Amortisman neyi hesaplar, hangi değerlerle başlanır?

Bir makine ya da bina satın alındığında maliyetin tamamı o yılın giderine yazılmaz; varlık yıllarca kullanılacağı için maliyet, kullanıldığı dönemlere paylaştırılır. Bu paylaştırmaya amortisman denir. Amaç varlığın piyasa değerindeki düşüşü yansıtmak değil, harcamayı faydanın elde edildiği dönemlerle eşleştirmektir. Türkiye'de finansal raporlamada maddi duran varlıklar TMS 16 Maddi Duran Varlıklar standardıyla düzenlenir. Standart doğrusal, azalan bakiyeler ve üretim miktarı yöntemlerini sayar ve varlığın gelecekteki ekonomik yararlarının beklenen tüketim biçimini en iyi yansıtan yöntemin seçilmesini ister.

Hesaba başlamak için birkaç girdiye ihtiyaç vardır: varlığın maliyeti, beklenen hurda değeri ve faydalı ömrü. Maliyet, satın alma bedelinin yanında varlığı kullanıma hazır hale getirmek için yapılan doğrudan harcamaları da içerir. Hurda değer, ömrün sonunda varlığın satılarak ya da elden çıkarılarak elde edilmesi beklenen tutardır. Faydalı ömür, zaman olarak (yıl) ya da kullanım olarak (üretilecek birim) ifade edilebilir. TMS 16 metninde hurda değer için "kalıntı değer", faydalı ömür için "yararlı ömür" terimleri kullanılır.

Maliyetten hurda değer çıkarıldığında amortismana tabi tutar bulunur. Tüm yöntemlerin ortak kuralı, birikmiş amortismanın bu tutarı aşmamasıdır; amortisman yoluyla defter değeri hurda değerin altına indirilmez. Arsalar, taş ocağı gibi istisnalar dışında sınırsız ömürlü kabul edildiği için amortismana tabi tutulmaz; binaların ise sınırlı bir ömrü vardır. Bu yüzden arsa ile üzerindeki bina birlikte alınsa bile ayrı varlıklar olarak izlenir.

Vergi mevzuatındaki amortisman oranları ve süreleri ayrı bir konudur; finansal raporlama amortismanı ile vergi amortismanı farklı kurallara tabidir ve karıştırılmamalıdır.

Doğrusal yöntem: her dönemde eşit gider

Doğrusal yöntem, amortismana tabi tutarı faydalı ömre eşit paylar halinde böler. Formül şudur:

Yıllık amortisman = (Maliyet - Hurda değer) / Faydalı ömür

Kurgusal bir örnek: maliyeti 100.000, hurda değeri 10.000, faydalı ömrü 5 yıl olan bir makine. Amortismana tabi tutar 90.000 olur; yıllık gider bunun faydalı ömre bölünmüş hâli, yani 18.000'dir. Her yıl aynı tutar yazıldığı için defter değeri düz bir çizgi halinde azalır ve ömrün sonunda hurda değere iner.

Yöntem kolay hesaplanır, kolay denetlenir ve varlığın faydası zamana eşit yayılıyorsa uygundur: bina, mobilya, ofis donanımı gibi. Zayıf yanı, varlığın kullanım yoğunluğu değişse bile gideri sabit tutmasıdır. Amortisman, varlık kullanılabilir duruma geldiğinde başlar; yıl içinde kullanıma alınan bir varlıkta ilk yılın gideri bu nedenle yalnız o tarihten sonraki süreyi kapsar ve uygulamada genellikle ay bazında orantılanır.

Azalan bakiyeler: ilk yıllarda yüksek, sonra azalan gider

Azalan bakiyeler yönteminde amortisman oranı sabittir ama oran, amortismana tabi tutara değil o dönem başındaki defter değerine uygulanır. Defter değeri her yıl küçüldüğü için gider de küçülür. Formül:

Dönem gideri = Dönem başı defter değeri x Oran

Aynı makineye 0,4 oranı uygulandığında ilk yılın gideri 100.000 x 0,4 = 40.000 olur. İkinci yılın başındaki defter değeri 60.000'dir ve gider 24.000 çıkar. Gider yıllar içinde azalarak devam eder. Doğrusal yöntemde ilk yıl 18.000 yazılırken burada 40.000 yazıldığına dikkat edin; toplam amortisman aynı olsa da zamana dağılımı farklıdır.

Bu yöntem, varlığın faydasının ilk yıllarda daha çok tüketildiği durumlarda uygundur: hızla eskiyen ya da teknolojik olarak değeri çabuk düşen donanım gibi. Uygulamada iki ayrıntıya dikkat edilir. Birincisi, oran uygulanırken defter değeri hurda değerin altına düşmemelidir; son dönemde gider, kalan farkla sınırlandırılır. İkincisi, sabit oranlı hesap hurda değere kendiliğinden tam olarak ulaşmaz; bu yüzden son dönemlerde kalan tutarın kalan ömre dağıtılması gibi bir yol izlenebilir. Bu uygulama baştan muhasebe politikasında tanımlanır ve tutarlı biçimde sürdürülür.

Üretim miktarı yöntemi ve yöntem seçimi

Üretim miktarı yöntemi, gideri zamana değil kullanıma bağlar. Önce varlığın ömrü boyunca üretmesi beklenen toplam birim belirlenir. Dönem gideri, o dönemin üretimi toplam beklenen üretime oranlanıp amortismana tabi tutarla çarpılarak bulunur:

Dönem gideri = Amortismana tabi tutar x (Dönem üretimi / Toplam beklenen üretim)

Örnekte toplam beklenen üretim 45.000 birim olsun. Bir dönemde 6.000 birim üretilirse gider 90.000 x (6.000 / 45.000) = 12.000 olur. Üretimin yüksek olduğu dönem gider artar, makine durduğunda neredeyse sıfıra iner. Bu yöntem, ömrü zamandan çok kullanıma bağlı olan üretim makineleri, madencilik ekipmanı gibi varlıklar için gerçekçidir; ancak toplam beklenen üretimi tahmin etmek ve her dönem üretimi kayda almak gerekir.

Yöntem seçiminde ölçüt, varlığın gelecekteki faydasının hangi biçimde tükeneceğidir. Faydayı zamana eşit yayıyorsa doğrusal, ilk yıllarda daha çok tüketiyorsa azalan bakiyeler, kullanıma göre değişiyorsa üretim miktarı seçilir. Seçilen yöntem her dönem tutarlı uygulanır; tüketim biçimi değişmedikçe yöntem değiştirilmez.

Tahminlerin gözden geçirilmesi ve sık hatalar

Amortismanın dayandığı girdilerin tamamı tahmindir ve zamanla değişebilir. TMS 16, faydalı ömür, hurda değer ve amortisman yönteminin en azından her hesap dönemi sonunda gözden geçirilmesini ister. Tahmin değişirse bu bir muhasebe tahmini değişikliği olarak ele alınır ve geçmiş dönemler düzeltilmez; yeni tahmin, kalan defter değerine ileriye dönük uygulanır. Örneğin bir makinenin beklenenden uzun kullanılacağı anlaşıldığında kalan amortismana tabi tutar, kalan yeni ömre bölünür.

Hesaplamalarda sık görülen hatalar şunlardır.

• Hurda değeri unutmak: maliyetin tamamı amortismana tabi kabul edilir ve gider şişer.
• Arsayı binayla birlikte amortismana almak.
• Kıst dönemi dikkate almamak: finansal raporlamada yıl içinde kullanıma alınan ya da elden çıkarılan varlığın gideri ilgili süreyle sınırlıdır.
• Azalan bakiyede oranı amortismana tabi tutara uygulamak: oran dönem başı defter değerine uygulanır.
• Birikmiş amortismanın hurda değeri aşmasına izin vermek.
• Finansal raporlamadaki amortismanla vergi amortismanını aynı hesap sanmak.
• Büyük varlığın farklı ömürlü parçalarını tek kalem olarak amortismana almak.

Hesabı tablo üzerinde kurarken her yıl için dönem başı defter değeri, gider, birikmiş amortisman ve dönem sonu defter değeri sütunlarını tutun; son satırın hurda değere eşit çıkması hesabın doğruluk kontrolüdür.

Bu beceriyi Mindset programında nerede çalışırsınız?

Mindset'in UMS TMS - UFRS TFRS (Finansal Raporlama Standartları Programı) içeriğinde TMS 16 başlığı, maddi duran varlıkların muhasebeleştirilmesini ve amortismanını ele alır. Muhasebe ve finansal raporlama ekipleri için asıl kazanım, yöntemi varlığın faydasının tükenme biçimine göre savunabilmek ve tahmin değişikliklerini doğru yansıtabilmektir.

Kendi duran varlık listenizden birini seçip farklı yöntemlerle yıllık gider tablosunu çıkarmak, farkı görmenin iyi bir başlangıcıdır.